Parimi I Interesit Më Të Lartë Të Fëmijës, Rëndësia Dhe Sfidat E Zbatimit Të Tij- Përgatiti: Prof.As.Dr. Arta MANDRO-BALILI

Parimi i interesit më të lartë të fëmijës është një prej parimeve më të rëndësishme në teorinë dhe praktikën e çështjeve familjare dhe më gjerë. Mësimet e para për këtë parim i kam marrë nga pedagogia ime e nderuar e së Drejtës Familjare, Docente Ksanthipi Begeja dhe ndoshta, edhe falë saj, kjo fushë e së drejtës ka qenë për mua shumë e dashur.Parimi i interesit më të lartë të fëmijës, ndonëse është një parim që zë vend parësor në legjislacion, në praktikën gjyqësore rezulton se jo gjithnjë ka një kuptim të plotë të këtij parimi dhe të elementeve përbërës së tij. Në një sërë vendimesh gjyqësore nuk e gjen atë të përmendet qoftë edhe formalisht, madje ka vendime ku parimi përmendet në mënyrë fragmentare në citimin që i bëhet një dispozite të ligjit dhe jo në konkretizimin e tij në situatën konkrete. Me sa  duket ka një sërë vështirësish, të cilat janë të lidhura me shkaqe objektive që ndodhen brenda vetë sistemit të mbrojtjes së të miturve, por edhe me shkaqe subjektive.Sipas Kushtetutës fëmijët, ashtu sikurse martesa dhe familja, gëzojnë mbrojtje të veçantë nga shteti (neni 54/1). Ndonëse në Kushtetutë nuk ka një nen të veçantë lidhur me interesin më të lartë të fëmijës, kjo mbrojtje e veçantë ka për qëllim të tregojë edhe një status të një kujdesi më të madh për fëmijët, i cili duhet të reflektohet jo vetëm në legjislacion,  por edhe në gjithë atë veprimtari të organeve shtetërore dhe të individëve në rastet me subjekt të miturit.Sipas nenit 2 të Kodit të Familjes (më tej KF), kjo konsideratë parësore e interesit më të lartë të fëmijës është kryesisht detyrë e prindërve, si edhe e organeve kompetente (përfshi këtu gjykatat), të cilët në të gjitha vendimet dhe veprimtaritë e tyre duhet të kenë në qendër pikërisht këtë interes. Kjo dispozitë e KF është pothuaj e njëjtë me formulimin e nenit 3 të Konventës së OKB-së “Për të drejtat e fëmijës” (më tej KDF), të ratifikuar nga vendi ynë. Të kuptuarit dhe të zbatuarit  e parimit të interesit  më të lartë të fëmijëve është kryesisht detyrë e prindërve, sepse në jetën e përditshme janë ata aktorët/faktorët kryesorë në përmbushjen e detyrimeve në raport me fëmijët dhe në realizimin me përkushtim të të drejtave të fëmijëve. Asnjë autoritet nuk mund të zëvendësojë prindërit në këtë çështje. Nëse ndërmjet prindërve ka kontradikta thelbësore, dhe kërkohet ndërhyrja e një organi kompetent, kjo nuk bëhet për të zëvendësuar prindërit si të tillë, por për të mbajtur nën kontroll respektimin dhe realizimin e interesit më të mirë të fëmijës në kushtet e reja të krijuara. Nëse prindërit nuk e bëjnë këtë vlerësim të interesit të fëmijës ashtu siç duhet, është  e patolerueshme mungesa e një vlerësimi profesional nga ana e autoritetit gjyqësor të cilit i besohet kjo detyrë. Në këtë vendimmarrje fëmijët duhet të kenë ndikimin e vet në vendimet gjyqësore dhe administrative që ndikojnë në jetën e tyre,  siç janë pasojat e zgjidhjes së martesës, kujdestarisë, birësimit etj.Në pjesën e parimeve të përgjithshme, por edhe në pjesët e tjera, KF nënvizon në mënyrë të përsëritur vëmendjen  ndaj parimit të interesit më të lartë të fëmijës.

Neni 2 i KF, i sipërpërmendur, është një parim i përgjithshëm, çka do të thotë se i shtrin efektet e tij në të gjitha aspektet që lidhen me vendime ose veprime për rregullimin e marrëdhënieve  personale (vetjake) e pronësore me të miturit dhe për të miturit. Por KF nuk mjaftohet me kaq. Në pjesë të ndryshme, madje kryesisht në ato që janë vërtet rrënjësore, si edhe të brishta për sigurimin e interesit më të lartë të fëmijës, KF  tërheq vëmendjen e autoriteteve, kryesisht atyre gjyqësore të cilat, me vendimin e tyre, disponojnë mbi të tashmen dhe të ardhmen në marrëdhënie personale ose pasurore të një të mituri, duke nënvizuar në mënyrë më të veçantë këtë parim të interesit më të lartë të fëmijës.Gjithsesi, përmbajtja e parimit në legjislacion është vetëm një pjesë e së tërës, sepse në realitetin tonë ka rëndësi që ky parim të mos jetë vetëm dhe thjesht një zbukurim i ligjit, por një element thelbësor i realizimit në praktikë.Në vijim do të analizojmë disa momente të rëndësishme të vlerësimit të interesit më të lartë të fëmijëve dhe të elementeve përbërës të tij, me qëllim që të shmangen sa më shumë cenimet, të cilat shpesh herë vijnë si rezultati  i  arbitraritetit  të  të rriturve,  mungesës  së njohurive,  vështirësive  të tjera  objektive  e subjektive, paplotësive në legjislacion, etj. Në mënyrë që të garantohet zbatimi i parimit të interesit më të lartë të fëmijës, ligji ka ndërthurur dhe kombinuar një kontroll dhe monitorim të parimit nisur nga disa perspektiva. Të tilla janë ato të vetë fëmijës, të palëve  të  tjera  në  proces  (prindërve)  dhe  të  ekspertëve  të  specializuar  (psikolog,  sociolog).  Autoriteti vendimmarrës, pasi  analizon të gjitha rrethanat e rastit konkret dhe sa më sipër, ka mundësi të japë vendim duke  respektuar  interesin  e  fëmijës.  Por,  jo  gjithnjë  standardet  ligjore  janë të  realizueshme lehtësisht  në praktikë.

2.       Kuptimi i interesit të fëmijës si konsideratë parësore në çdo vendimmarrje

Kjo do të thotë që mirëqenia e fëmijëve përcakton kursin që duhet të ndiqet në çdo vendimmarrje në lidhje me të. Konsiderata parësore tejkalon çdo vlerësim tjetër ose ndonjë grupim faktorësh të tjerë të vendosur në favor të ndonjë pale tjetër. Në grupet e ngjashme, pra kur duhet të vendoset për të drejtat e disa fëmijëve, nëse ka konflikt të interesit dhe të mirëqenies së tyre, çdo individ duhet të trajtohet dhe të vlerësohet në mënyrë të veçantë. Gjykata duhet të zgjedhë zgjidhjen më pak të dëmshme ose më të voglën midis dy të këqijave dhe alternativën më pak “të keqe”. Në praktikën botërore ka pasur një sërë debatesh lidhur me rastet e binjakëve siamezë  ose  të  bashkuar  me  njëri-tjetrin  tek  të  cilët  duhet  të  realizohet  ndarja  përmes  një  ndërhyrjeje kirurgjikale, ku njëri ka shumë rrezik që të sakrifikohet dhe të mbijetojë vetëm tjetri. Një situatë tjetër është kur nga diagnostikimi i të miturit rezulton  se ka një sëmundje dhe mundësia e vetme për të mbijetuar është të bëjë transplantim të indeve (ose qelizave) dhe më i pranueshmi nga testimi që i bëhet gjithë anëtarëve të familjes del fëmija tjetër, i mitur gjithashtu, motra ose vëllai i të parit.Nisur nga dispozitat e KF, gjykata për shkaqe me rëndësi mund të lejojë lidhjen e martesës nën moshën 18 vjeç. Nga praktika gjyqësore rezulton se më së shumti janë femrat ato që kanë bërë një kërkesë të tillë. Një e/i mitur që kërkon të emancipohet përpara moshës 18 vjeç duhet detyrimisht të trajtohet si i tillë për aq kohë sa gjykata nuk e ka dhënë vendimin për lejimin e martesës nën moshë. Kjo nënkupton respektimin e procedurave që janë adekuate në rastet me të mitur (dëgjimi në prani të psikologut, etj.) dhe vlerësimi i interesit më të lartë të fëmijës. Në këtë rast, me të drejtë,  mund të lindë pyetja, po nëse prindi është ende fëmijë (nuk ka mbushur moshën 18 vjeç) interesi i kujt do të vihet në fokus? Kjo është një situatë plotësisht e mundshme jo vetëm në rastin e martesës nën moshë, por edhe në rastin e bashkëjetesës, institut në të cilin nuk ka një moshë të caktuar. Nuk përjashtohet rasti i një nëne të mitur që ka  konceptuar  një fëmijë jashtë martese. Gjithsesi, në rastin e martesës panorama është më e qartë sepse, sipas nenit 6 të  KC gruaja (me analogji edhe burri) që nuk ka mbushur moshën 18 vjeç e fiton zotësinë e plotë për të vepruar me anë të martesës. Ajo nuk e humbet këtë zotësi edhe kur martesa është deklaruar e pavlefshme ose është zgjidhur para se të mbushë moshën 18 vjeç. Në rastin e bashkëjetesës ose të fëmijës së lindur jashtë martese në përgjithësi, pavarësisht nëse ka bashkëjetesë ose jo, përcaktimi i fëmijës, interesi i të cilit duhet të merret në konsideratë parësore (kur të dy, edhe prindi edhe fëmija janë fëmijë) është një problem i rëndësishëm. Nëse prindi është ende fëmijë (për shkak të moshës), vlerësimi duhet bërë nga këndvështrimi i interesit të atij “fëmije”, pozita e të cilit ose vendime për të cilin janë duke u marrë.

a.Zbatimi i këtij parimi të interesit nuk do të thotë që gjykata dhe çdo organ administrativ ose prind do të mund të arrijë rezultatin ideal për fëmijën, i cili mund të jetë plotësisht i pamundur, por, më saktësisht, që gjykata të  zgjedhë alternativën sa më pranë ideales. Gjyqtari, prindërit etj.  duhet të vlerësojnë faktorët në të gjitha drejtimet dhe të vendosin se cili prej dy faktorëve është më pak i rrezikshëm, cenon më pak të drejtat, duke pasur parasysh interesat dhe mirëqenien afatgjatë të fëmijës.

b.   Pasja si konsideratë parësore e interesit të të miturit gjen zbatim edhe përmes zgjidhjes shpejt e pa vonesa të këtyre problemeve, pa zvarritje nga ana e gjykatës. Kjo do të thotë që gjykata duhet të vendosë  brenda  një afati optimal në rastet e një vendimi mbi arsimimin, përgjegjësinë prindërore, përkujdesjen, kontaktet me prindin, kujdestarinë, masat urgjente (nenet 61 e 62 të KF) që duhen marrë etj. Kjo mund të arrihet përmes një menaxhimi të rastit, jo vetëm profesionalisht, por edhe brenda një kohe  sa   më  të  shkurtër.   Kohëzgjatja   e  procedurave  gjyqësore,   në  rastet  e  konflikteve  ose mosmarrëveshjeve familjare,  konsiderohet edhe si një shkelje e nenit 8 të Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (më tej KEDNJ), sepse respektimi efektiv i jetës familjare kërkon që marrëdhëniet e ardhshme ndërmjet prindërve dhe fëmijës të përcaktohen jo duke kapërcyer afate kohore, që do të çonte në një zgjidhje de facto të çështjes përpara asaj de jure. Edhe më e spikatur është kjo në rastet kur vonesa e një vendimi gjyqësor përbën një rrezik të pakthyeshëm mbi jetën familjare. Të tilla janë rastet e  skajshme  të  dhunës  ndaj  fëmijës,  ku  gjykata  duhet  të  procedojë  me  lëshimin  e  një  Urdhri  të Menjëhershëm Mbrojtjeje brenda  48  orëve nga  bërja  e kërkesës. Por  të njëjtin  impenjim duhet të demonstrojë edhe në rastet kur duhet të vendoset prej gjykatës një ndërhyrje mjekësore, në  rast kur prindërit kanë opinione kontradiktore, ndërhyrje e cila është shumë e rëndësishme për jetën e fëmijës, koha nuk është me tepri, sepse ajo i kushton jetën dhe shëndetin fëmijës. Sipas nenit 26/2 të ligjit “Për shëndetin mendor”, shtrimi në një spital psikiatrik i të miturve ose personave të papërgjegjshëm bëhet me miratim me shkrim të kujdestarit ligjor të personit. Nëse ka mosmarrëveshje ndërmjet deklaratave për shtrimin në spital, të  bëra nga personi i mitur në moshë 12-18 vjeç dhe kujdestarit ligjor të tij, vendimi  për  shtrimin  në spital  merret  nga  komisioni  i  mjekëve.  Në rastin  e mosmarrëveshjes  së prindërve, është gjykata që vendos duke  marrë për bazë mendimin e ekspertëve të fushës. Gjykata mund  të  marrë  masa  të  përkohshme (neni  139  i  KF)  për  detyrimin  për  ushqimin,  edukimin  dhe arsimimin e fëmijëve të mitur, … për sigurimin e banimit,  si  dhe administrimin dhe përdorimin e pasurisë  së  vënë  gjatë  martesës,  nëse  është  rasti.  Ky  vendim  ka  fuqi  derisa  të  jepet  vendimi përfundimtar.  Ky vendim mund të ndryshohet  ose të shfuqizohet  nga  gjykata,  kur  çmon se kanë ndryshuar  rrethanat  ose  kur  vendimi  është  marrë  mbi  të  dhëna  të  pasakta.  Pra  këto  vendime karakterizohen nga elasticiteti dhe fleksibiliteti. Është e pamundur të jenë statike, sepse do të cenonin interesin e fëmijës, i cili ndryshon. Por, ndërmarrja e këtyre vendimeve kërkon një vlerësim të shpejtë të situatës, sepse vonesa mund të precipitojë në veprime të pakontrolluara. Të njëjtën gjë themi në rastet e zgjidhjes së martesës për shkak të dhunës në familje, edhe ndaj fëmijëve. Shpesh herë procedurat strikte duhet të jenë të përditësuara me situata specifike. Në një rast të tillë, përpjekjet për pajtim do të ishin të pavlefshme. Gjykata duhet të vlerësojë çdo dëmtim ose çdo vuajtje të fëmijës ose rreziqe që i kanosen atij dhe të parandalojë keqtrajtimin fizik, intelektual, seksual dhe emocional. Këtu duhet përfshirë edhe situata e dhunës së asistuar, pra kur fëmija bëhet dëshmitar i keqtrajtimeve që njëri prind i bën tjetrit ose anëtarëve të tjerë të familjes.

c.       Pasja si konsideratë kryesore interesin e fëmijës shpeshherë mund ta shtyjë gjykatën për të marrë “më vonë” një vendim përfundimtar për çështjen. Kështu, është i qartë rasti i pezullimit të gjykimit për zgjidhjen e martesës me kërkesën e gruas shtatzënë, ndonëse jo më shumë se një vit nga çasti i lindjes së fëmijës. Një rast tjetër interesant na paraqitet në nenin 248 të KF, ku gjykata nuk duhet të nxitohet në dhënien e një vendimi për birësimin e të miturit. Përpara se të vendosë për birësimin e fëmijës, duhet të verifikojë nëse është plotësuar afati prej tre muaj „i provës“ midis birësuesit dhe të birësuarit, nëse janë bërë të gjitha përpjekjet e nevojshme për  kthimin e fëmijës pranë prindërve biologjikë dhe nëse gjatë bashkimit ka funksionuar marrëdhënia e të miturit me birësuesin. Në qoftë se personi, që i është besuar fëmija gjatë periudhës së provës dhe më pas, refuzon ta kthejë atë, prindërit mund t’i drejtohen gjykatës, e cila mund të vendosë kthimin e fëmijës në rast se kjo është në interesin e tij.

3.       Roli i gjykatës në realizimin e interesit më të lartë të fëmijës

Kjo është një sfidë e vërtetë. Një detyrë aspak e lehtë dhe një përgjegjësi që kërkon përgjegjshmëri shumë të madhe. Kërkohet durim e analizë e shumë faktorëve që kontribuojnë në këtë interes dhe këtu nuk është fjala për faktorë madhorë, por edhe disa dytësorë, shpesh herë jo qartësisht të dukshëm, të cilët kanë efekt në mënyrë rrënjësore në mirëqenien e fëmijës dhe në vlerësimin e interesave të tij, jo vetëm për momentin, për të sotmen, por edhe për të ardhmen. Le të marrim një shembull në dukje të thjeshtë: caktimin e emrit të fëmijës. Sa i rëndësishëm është emri që prindërit vendosin për fëmijët e tyre. Prindërit fillojnë të mendojnë për emrin gati sa konceptohet fëmija. Por sa kujdes duhet të tregohet kur vendoset një emër për fëmijën e porsalindur, sepse edhe emri i papërshtatshëm mund të cenojë interesat e fëmijës në të ardhmen. Ka një sërë vendimesh të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ) që kanë si objekt raportin ndërmjet emrit të fëmijës dhe interesit më të lartë të fëmijës. Kjo është arsyeja që vendosja e emrit të fëmijës bëhet një proces që monitorohet nga nëpunësi i gjendjes civile, i cili ka të drejtë të mos regjistrojë emrin e papërshtatshëm. Emri i fëmijës caktohet sipas dëshirës së prindërve, por nuk mund të jetë një emër me karakter fyes, imoral ose racist.Në përcaktimin e interesit të fëmijës nuk ka formula matematikore, por një vlerësim të situatës rast pas rasti duke u udhëhequr nga disa parime thelbësore. Asnjë situatë nuk është e njëjtë me tjetrën. Disa prej tyre duken krejt të ngjashme, por kjo është vetëm një dukje. Ajo që mbetet unike, është se kushdo që duhet të bëjë vlerësim interesash,  përparësi duhet  t’i japë interesit  të fëmijës.  Kjo do të thotë që gjithë të tjerat  do të kushtëzohen prej këtij interesi, sepse ky interes është më i lartë dhe më parësor. Vlerësimi i interesit më të lartë të fëmijës dhe marrja e vendimeve në përputhje me këtë është një çështje e cila rëndon dhe varet jo vetëm prej faktorëve objektivë (ekonomia, punësimi i prindërve, pasja ose jo e një të ardhure të sigurt ose të mirë, banesë e bollshme,  pushteti  etj.),  por  edhe  prej atyre  subjektivë.  Këta  të dytët,  subjektivët,  kanë  karakter  dualist. Subjektiviteti qëndron tek vetë fëmijët, mendimi i të cilëve është pjesë e përcaktimit të interesit. Subjektiviteti qëndron tek autoriteti, i cili në fund të fundit merr vendimin për fëmijën. Në këta të fundit, pra tek autoritetet, futen të gjithë ata që përmenden në nenin 2 të KF, pra: prindërit, organet kompetente dhe gjykata. Sa është në gjendje një prind, një autoritet administrativ, sociolog, psikolog ose një gjyqtar, të mbajë në qendër të vëmendjes së veprimeve dhe të vendimeve të tij interesin më të lartë të fëmijës, kjo është një çështje e cila varet nga faktorë psikologjikë, moralë, etikë, tradicionalë, kulturorë, edukativë, arsimorë, të prejardhjes e të së  shkuarës, të vizionit të së ardhmes etj. Kjo varet edhe prej ligjit, i cili lë pavarësi deri në një farë pike, por vetëvendos për çështje  madhore.  Fëmijët  rriten  në  familje  dhe  u  takon  prindërve  të  tyre  që  të  marrin  shpeshherë  dhe përgjithësisht vendimet më të rëndësishme për mirëqenien e fëmijëve, edukimin e tyre, arsimimin, ndjekjen e riteve  fetare  ose jo etj. Jo gjithnjë prindërit janë konsensualë. Jo të gjithë prindërit janë në gjendje të bëjnë vlerësim objektiv  të interesit të fëmijës. Në këto kushte (aq më tepër në rastin e prindërve që kanë zgjidhur martesën, por jo vetëm në këto raste), nëse prindërit nuk bien dakord për atë që kërkon interesi i fëmijës, ata mund t’i drejtohen gjykatës, e cila vendos pasi është përpjekur ta zgjidhë çështjen me pajtim.

Çfarë duhet të mbajë parasysh gjykata në mënyrë që të japë një vendim kur interesi i fëmijës është trajtuar në mënyrë parësore?Gjykata  duhet  të  bëjë  vlerësimin  e  nevojave  fizike,  emocionale,  edukative  -arsimore  dhe shëndetësore të fëmijës.  Pra, gjykata duhet të bëjë një vlerësim të ndërthurur të të gjitha të drejtave themelore të fëmijës, të përcaktuara edhe nga KDF, edhe nga KF dhe ligje të tjera. Për këtë qëllim gjykatës do t’i duhet të mbajë parasysh të gjitha ato që janë nevojat e fëmijëve si një grup që gëzon të drejta të veçanta dhe mbrojtje të veçantë dhe  nevojave specifike të fëmijës konkret, rasti për të cilin është në vëmendje të gjykatës. Për këtë, ajo duhet të mbajë parasysh se:

• Mangësitë e natyrës materiale, që lidhen me standardin e jetesës së prindit, kanë një peshë vërtet të rëndësishme, por kjo mund të konsiderohet e vogël kur konstatohet që mirëqenia materiale nuk shoqërohet me afeksionin, dhembshurinë dhe ndjenja të tilla që janë unikale në raportet prind-fëmijë.  Pra kushteve materiale u duhet dhënë vendi dhe rëndësia e duhur, pa i ekzagjeruar ose pa minimizuar lidhjet afektive. Mirëqenia morale ka rëndësi të veçantë.

• Është shumë e rëndësishme që të mbahet parasysh se fëmijët kanë nevojë emocionale për të qëndruar së bashku, me përjashtim kur ka arsye të forta për të kundërtën. Kjo do të thotë që është e këshillueshme që fëmijët

me prindër të njëjtë të mos rriten të ndarë nga njëri-tjetri. Kjo rrezikon që të humbasin edhe prindërit edhe vëllezërit e motrat njëkohësisht. Kjo mund të ketë impakt edhe në raportet e tyre në të ardhmen.

• Prezumohet se është më mirë për fëmijët të jetojnë me prindërit e tyre natyrorë, me përjashtim kur mirëqenia e fëmijëve kërkon ndryshe. Kjo do të thotë që, nëse një person (që nuk është prind i fëmijës) është kujdesur për të për një kohë të gjatë, aq sa është evidente që është bërë “psikologjikisht prind” i fëmijës, gjykata mund të vendosë në favor për këtë të fundit. Në këto raste është shumë e rëndësishme që pyetja të shtrohet: A është e mundur që prindi të ofrojë kujdesin e përshtatshëm për fëmijën? – dhe ndoshta jo në formën: – Cili do të jetë kujdestari më i mirë për fëmijën, prindi, tezja apo gjyshja e tij/saj? Në variantin e fundit, kushdo që nuk njeh rrethanat, do të pohonte në favor të prindit biologjik.

• Fëmijët kanë nevojë të kenë pika referimi të qëndrueshme gjatë formimit të tyre. Kjo do të thotë që nëse të dy prindërit që zgjidhin martesën “duan” t’i mbajnë fëmijët në mënyrë të barabartë, ata duhet të kenë të qartë se ndryshimet e përditshme ose të shpeshta të banimit të fëmijës, herë pranë njërit prind herë pranë tjetrit, bëjnë që fëmijët të humbasin qëndrueshmërinë dhe kjo situatë provokon rrezikun e personalitetit të dyfishtë tek ata. Kjo gjithashtu duhet të jetë në vëmendje të gjykatës.

• Fëmijët kanë nevojë të rriten në një mjedis familjar të qëndrueshëm dhe të sigurt. Është një kërkesë bazike që fëmijët të perceptojnë mjedisin familjar, shoqëror dhe shkollor si mjedise të sigurta. Kjo është e parashikuar edhe në KDF.

•  .Sipas Konventës “Për të drejtat e fëmijëve” (KDF), nevojat edukative të tij duhet të përfshijnë edhe ato fetare.

Gjykata duhet të bëjë vlerësimin e pasojave që do të shkaktojë çdo ndryshim i ri në jetën e fëmijës. Gjykata duhet të bëjë me kujdes vlerësimin e impaktit të vendimit përpara se ky vendim të jepet:

• Nëse situata aktuale në familje vlerësohet si e mirë për fëmijët, gjykata duhet të bëjë të gjitha përpjekjet

(nëse kjo është e mundur) që ajo të mos ndryshojë. Këtu ka vend për kontribut të fortë për pajtim dhe zgjidhje me marrëveshje e ndërmjetësim. Këtu është vendi që gjykata të justifikojë mosngutjen në dhënien e një vendimi ose në lënien në fuqi të një vendimi të mëparshëm.

• Në rastet e vlerësimit të situatës, gjykata nuk duhet të përqendrohet në atë si ka qenë ajo menjëherë përpara paraqitjes së çështjes në gjyq. Është e qartë që në gjykatë shkohet atëherë kur tensioni ka arritur shkallën më të lartë. Nëse vendimin do ta justifikonim nisur nga kjo situatë e fundit jashtë racionales, ka gjasa që vendimi të mos jetë në balancë me interesin më të lartë të fëmijës. Në këto kushte, kur vlerësohet gjendja është më mirë dhe më e saktë panorama nëse do të trajtojmë gjithë historinë e mëparshme, duke parë veç anëve negative edhe aspekte pozitive, me qëllim që prindërit të çlirohen nga kriza e marrëdhënies së tyre personale për të parë më në perspektivë interesin e fëmijës.

• Ndonëse vendimi gjyqësor nuk e ndryshon gjendjen që është krijuar, shtyrja e tij dhe efektet e seancave pajtuese mund të kenë ndikim pozitiv në ndërgjegjësimin e fëmijëve për jetën e re.Gjykata duhet të vlerësojë moshën, gjininë, të shkuarën dhe çdo karakteristikë të veçantë të personalitetit dhe të nevojave të fëmijës që ajo e konsideron të rëndësishme përpara se të japë vendimin e saj.

•  KF nuk shprehet se çfarë do të parapëlqejë gjykata, në varësi të moshës, për të vendosur se me cilin prind  është  mirë të qëndrojë fëmija. Ashtu sikur nuk ka asnjë dispozitë që të thotë se babai nuk mund të

kujdeset për fëmijën vetëm, pa ndihmën e të tjerëve. Kjo e bën diskrete gjykatën, e cila duke analizuar rastin në tërësi dhe  veçoritë e tij, duke mbajtur në qendër të vëmendjes interesin e fëmijës, të vendosë për këtë rast konkret.

• Gjithsesi, gjykata mund të vlerësojë situatën rast pas rasti, sepse është e vështirë të vendosim parime fikse. Kështu ajo mund të vlerësojë:

? zotësinë e prindërve për mirërritjen e fëmijëve të tyre;

? nëse të gjithë faktorët e tjerë janë të balancuar; është plotësisht e drejtë që fëmija i një moshe të vogël të qëndrojë me nënën e vet;

? nëse fëmija  është  rritur  prej dikujt  tjetër  për  një kohë  të  gjatë,  nuk  është mirë  që këtë ta ndërpresësh.

Interesi më i lartë i fëmijës dhe mbrojtja e tij i jep të drejtën çdo personi që ka një interes të ligjshëm për mbrojtjen e fëmijës, të ndërhyjë në procesin e gjykimit (shih braktisja, neni 251 KF).Të vlerësuarit e interesit më të lartë të fëmijës nuk është një mësim që mësohet për një ditë dhe me disa leksione. Qenia prind jo gjithnjë përputhet me kapacitetin e vlerësimit realist të interesit më të lartë të fëmijës. Edhe  gjyqtarët, për shkak të larmisë së situatave që ofron praktika gjyqësore, shpesh nuk e kanë të lehtë zgjidhjen e  problemit. Nuk janë të rralla rastet kur kjo e fundit sheh më tepër interesat e prindërve sesa të fëmijëve. Vendosja e masës së detyrimit për ushqim shpeshherë nuk përmbush as minimumin e asaj që nevojitet për edukimin, arsimimin dhe mirërritjen e fëmijëve.Të vlerësuarit e interesit më të lartë të fëmijës nuk është një proces i njëanshëm dhe, në çdo kohë, ai nuk mund të bëhet vetëm sipas vlerësimit dhe çmuarjes së prindit, autoriteteve ose gjykatës. Prej këtej ka dalë një e drejtë dhe, për  rrjedhojë, një parim tjetër shumë i rëndësishëm që, ndërkohë, realizon vlerësimin objektiv të interesit më të lartë të fëmijës nga këndvështrimi i vetë fëmijës dhe, nga ana tjetër, kthen në detyrim respektimin e një të drejtë që ka çdo fëmijë për t’iu dëgjuar mendimi, vlerësimi dhe dëshira. Nisur nga rëndësia, por edhe vlera që kanë vendimet e GJEDNJ lidhur  me vlerësimin e interesit të fëmijës, është me vend konsultimi me qëndrimet e kësaj gjykate.

4.       Vlerësimi i interesit më të lartë të fëmijës nga vet fëmija. E drejta e çdo fëmije për t’u dëgjuar

Sipas KDF dhe KF, kjo është një e drejtë që duhet të respektohet në çdo procedurë. Është  fjala për të drejtën e të miturit për t’u dëgjuar dhe për marrjen pjesë të tij/saj në procedurat gjyqësore dhe administrative. Nisur nga kuptimi i miturisë dhe i marzhit të pjekurisë së intelektit, e cila është e ndryshme jo vetëm në individë të ndryshëm, por edhe në grup-mosha të ndryshme, kjo e drejtë e dëgjimit të fëmijës duhet të jetë në balancë me moshën dhe me aftësinë e tij për të kuptuar atë që po ndodh dhe atë që do të vendoset, në mënyrë që ai të japë pëlqimin ose mospëlqimin e tij. Është e qartë që një i porsalindur sikurse një fëmijë i një moshe të vogël nuk mund të jetë pjesë drejtpërdrejtë e këtij procesi. Kështu, në rastin e fëmijës në moshën 10 (dhjetë) vjeç:

•        Merret nga gjykata mendimi i fëmijës, në rastet e kërkesës së prindërve për kthimin e fëmijës që

mbahet pa të drejtë nga persona të tjerë (218);

•        Merret nga gjykata mendimi i fëmijës që do të birësohet (246);

•        para se gjyqtari të caktojë kujdestarin, duhet të dëgjojë personin e zgjedhur si të tillë dhe të marrë mendimin e të miturit,

•        kur i mituri largohet pa leje nga kujdestari, ky ka të drejtë, nëse është e nevojshme, t’i drejtohet

gjykatës për kthimin e tij. Gjatë gjykimit duhet të dëgjohet dhe i mituri në praninë  e psikologut.

•        në rastet e inventarit të pasurisë së të miturit, nëse është e mundur, ai bëhet në prani të të miturit

(283).

Në moshën 12 vjeç:

•  kërkohet pëlqimi i fëmijës për birësim (246). Në moshën 14 vjeç:

•        Merret mendimi i fëmijës nga gjykata lidhur me vendbanimin e bashkëshortëve, kur ka konflikte

midis tyre, (neni 55);

•        ka të drejtë për paraqitjen e kërkesës në gjykatë për kujdestar (neni 264) dhe kujdestar të posaçëm (275).

Në Ligjin nr. 8389/5.8.1998 (ndryshuar) “Për shtetësinë shqiptare”, thuhet se çdo ndryshim në

shtetësinë e të miturve të moshës 14-18 vjeç bëhet duke marrë edhe pëlqimin e fëmijës (neni 5). “Për të miturit, shtetësia shqiptare mund të mbarojë kur të paktën njëri nga prindërit ka hequr dore nga shtetësia shqiptare. Në këtë rast kërkohet pëlqimi i të dy prindërve”.

Gjyqtari, në rastin e lënies së fëmijës për rritje dhe edukim, në zgjidhjen e martesës, merr në konsideratë  mendimin dhe ndjenjat e shprehura nga fëmija i mitur, duke vlerësuar moshën dhe zhvillimin e tij (neni 157); kur mosha dhe niveli i pjekurisë e lejojnë, i mituri i birësuar ka të drejtë të

njihet me historinë e tij dhe, nëse është e mundur, me të dhënat për prindërit biologjikë (262) .

Pra, vihet re se ka “një prirje„ drejt liberalizimit të vlerësimit të interesit të fëmijës prej vetë fëmijës. Në fakt, përligjja e kësaj të drejte të pamohueshme lidhet jo vetëm me faktin se kur vendosim për fëmijën nuk mund ta injorojmë atë, por edhe sepse fëmijët kanë një shkallë pjekurie, formimi, horizonti etj.,  shpeshherë jo vetëm të ndryshme, por, pse jo, edhe më të avancuar prej të rriturve. Gjithsesi, mbivlerësimi vetëm i  këtij mendimi ose vlerësimi a pëlqimi, në mënyrë të njëanshme, jo gjithnjë të çon në respektimin e parimit të interesit më të lartë të fëmijës. Kështu, garantimi i së drejtës për  t’u  dëgjuar  dhe  realizimi i saj përmes  ndërhyrjeve  dhe  dhënies  ose  jo  të  pëlqimit  duhet  të vlerësohet në kompleks me shumë faktorë të tjerë kryesorë të jetës së fëmijës, të cilët  gjykata ose autoriteti duhet t’i marrë në konsideratë për të dhënë një vendim të caktuar.Kujdes! Garantimi i kësaj të drejte sjell si detyrim për gjykatën që, në rastet kur i mituri kërkon të dëgjohet, kërkesa e tij nuk mund të rrëzohet, veçse për shkaqe të rënda dhe me një vendim tepër të motivuar. Sikurse mund të konkludohet lehtësisht, respektimi i së drejtës për t’u dëgjuar shprehet në këto alternativa të njohura nga KF:

• Marrja në konsideratë e mendimit të të miturit.

• Marrja në konsideratë e ndjenjave të të miturit.

• Kërkimi i dhënies së pëlqimit prej të miturit.

• Bërja e ndërhyrjeve gjatë një procesi.

• Qenia i pranishëm e të miturit.

• Ligjësimi i tij si një kërkues i drejtpërdrejtë në një proces gjyqësor.

Mënyrat e realizimi konkret të së drejtës për t’u dëgjuar janë:

•        Drejtpërdrejt prej të miturit. Pra, ai mund të dëgjohet vetë.

•        Nëpërmjet një avokati dhe/ose nëpërmjet një personi të zgjedhur prej tij.

•        Nëpërmjet përfaqësuesit ligjor.

Vlerësimi i dëshirave dhe i ndjenjave të fëmijës duhet bërë në përputhje me moshën e tij dhe me pjekurinë. Rritja në  moshë e fëmijëve i bën mendimet e tyre më të rëndësishme për gjykatën. Është e rëndësishme të pranojmë se  mendimet e fëmijëve nuk janë vendimtare, sepse fëmija  mund të dëshirojë diçka që është në kundërshtim me mirëqenien dhe interesin e tij. Ndërsa fëmija duhet të dëgjohet e të konsultohet, ai nuk duhet të pyetet prej gjykatës në mënyrë të tillë që të zgjedhë njërin prind ose tjetrin.E drejta për t’u dëgjuar është një e drejtë, respektimi i së cilës mendoj që nuk ka shtrirje vetëm në proceset ku është i përfshirë fëmija (gjyqësore ose administrative). Të dëgjuarit e fëmijës është detyrë parësore e prindërve dhe e familjarëve, atyre me të cilët ai “konsumon” më shumë marrëdhënie familjare, shoqërore etj. Ky komunikim interaktiv me fëmijën çon në respektimin e së drejtës së tij për t’u informuar, për t’u këshilluar dhe për të shprehur mendimet, dëshirat dhe ndjenjat e veta. Fëmija nuk është qenie pa gojë. Edhe ata që janë vërtetë shurdhmemecë nuk mund të privohen nga e drejta për t’u dëgjuar, sepse edhe ata kanë mënyrat dhe metodat e tyre të shprehjes së mendimeve, të ndjenjave, pëlqimeve ose mospëlqimeve etj. Edhe ata komunikojnë.

Çfarë vështirësish dhe problemesh has sot gjyqësori shqiptar në respektimin e këtij parimi? Gjykata shpeshherë është në pamundësi për të marrë mendimin e fëmijës dhe për rrjedhojë ajo as mund  të  bëjë  vlerësimin  e  këtij  mendimi  prej  psikologut.  Bashkëshortët  janë  me  qëndrim  të përkohshëm jashtë shtetit dhe në çastin e ngritjes së padisë nga njëri bashkëshort, tjetri jeton jashtë së bashku me fëmijët. Ndodh që bashkëshorti/ja   i/e  paditur të mos paraqitet në gjykim dhe/ose nëse paraqitet  vetë  nuk  sjell fëmijët,  me  pretendimin se  nuk  janë  të  pajisur  me  dokumente.  Gjykata shpeshherë nuk mund të japë një vendim objektiv lidhur me kontributin e prindërve  ndaj fëmijëve, sepse nuk është në gjendje të saktësojë të ardhurat e bashkëshortëve të cilët rezultojnë se janë të punësuar jashtë shtetit, ose edhe brenda shtetit, dhe punojnë “në të zezë”. Nisur nga përmbajtja e nenit 6 të KF (paragrafi i parë): “Në çdo procedurë që i përket të miturit, ai ka të drejtë të dëgjohet, në përputhje me moshën dhe aftësinë e tij për të kuptuar, duke ruajtur të drejtën që i japin dispozitat e veçanta që garantojnë ndërhyrjen dhe dhënien e  pëlqimit nga ana e tij”- rezulton se në praktikën gjyqësore ka qëndrime të ndryshme lidhur me kufirin moshor të  pyetjes së të miturit. Pyetja e të miturit bëhet në mjedise të papërshtatshme të cilat shpeshherë e traumatizojnë atë Por, pavarësisht nga mënyrat e ushtrimit të së drejtës dhe format e realizimit të saj, ka edhe një kërkesë ligjore e cila është e detyrueshme për të bërë në mënyrë shkencore dhe profesionale vlerësimin e kontributeve ose thënieve, ndjenjave, mendimeve ose sjelljeve të të miturit. Kjo është një detyrë që i atribuohet psikologut, i cili u kushton vëmendjen e duhur opinioneve dhe ndjenjave të fëmijëve për të vërejtur se çfarë qëndron pas tyre në të vërtetë. Procesi rrezikon të dështojë nëse i mituri nuk është prezent.

Fëmija që konsiderohet me zhvillim të plotë mendor, përveç kur një gjë e tillë është në kundërshtim me interesin e tij/saj, ka të drejtë gjithashtu të marrë të gjithë informacionin përkatës, të konsultohet dhe të shprehë mendimin. Këtyre mendimeve, ndjenjave dhe dëshirave duhet t’u kushtohet vëmendja e duhur.

5.       Vlerësimi i thënieve të të miturit nga psikologu me qëllim realizimin e interesit më të lartë të fëmijës. Prania e detyrueshme e psikologut në çdo procedurë me të miturit.Këtu kemi dy momente: atë që thëniet e të miturit duhet të vlerësohen nga psikologu dhe atë që psikologu duhet të jetë i pranishëm në çdo proces me të mitur.

Detyra thelbësore e psikologut është që, duke përdorur aftësitë e tij profesionale, të bëjë një analizë dhe vlerësim të të gjitha thënieve të të miturit, në përputhje me moshën, zhvillimin e tij mendor dhe situatën e tij sociale.Pavarësisht nëse në dispozita të veçanta bëhet fjalë posaçërisht për praninë e psikologut, vendosja e këtij detyrimi në pjesën e parimeve të përgjithshme të KF-së tregon se kjo është një rregull e përgjithshme, e cila duhet të respektohet në çdo rast me të mitur. Kështu, sipas nenit 155 të KF-së, gjykata, para se të marrë një vendim të përkohshëm ose përfundimtar lidhur me mënyrën e ushtrimit të përgjegjësisë prindërore, të së drejtës së vizitës ose të besuarit të fëmijës njërit ish-bashkëshort, etj, duhet të thërrasë një psikolog ose punonjës social. Nëse gjykata arrin në përfundimin se fëmija duhet t’i besohet përkohësisht një personi të tretë ose një familjeje kujdestare, duhet të marrë mendimin e sektorit të ndihmës dhe të shërbimeve sociale pranë bashkisë së vendit ku zhvillohet gjykimi. Në rast zgjidhjeje të martesës me pëlqimin reciprok, gjykata duhet të marrë në konsideratë mendimin e psikologut ose të sektorit të shërbimeve sociale pranë bashkisë, pasi këta të kenë dëgjuar fëmijën (157). Sipas nenit 267, para se gjyqtari të caktojë kujdestarin, në çdo rast, merr mendimin e sektorit të ndihmës dhe  të  shërbimeve  sociale  pranë  bashkisë  ose  komunës  së  vendit  ku  zhvillohet  gjykimi,  i  cili  përmban ekzaminimin e zhvillimit të personalitetit të fëmijës në kontekstin familjar, edukativ e social dhe ekzaminimin e kushteve dhe të përshtatshmërisë së fëmijës me personin kujdestar të ardhshëm, të familjes kujdestare ose të institucionit të përkujdesjes. Caktimi i kujdestarit nga gjykata bëhet duke parë cilësitë e personit kujdestar, të familjes kujdestare të zgjedhur  ose të institucionit të përkujdesjes, si dhe pasi ka dëgjuar mendimin e  një psikologu që duhet të jetë i pranishëm gjatë gjykimit. Dëgjimi i të miturit duhet të bëhet në prani të psikologut (273).

Ku konsiston detyra konkrete e psikologut?Bëjmë fjalë për praninë e psikologut në të gjitha procedurat gjyqësore (dhe administrative), ku do të merren vendime që do të ndikojnë jetën e të miturit. Meqë gjykata është autoriteti që investohet përgjithësisht për menaxhimin e  një situate konfliktuale, e cila sjell edhe pasojat e veta në modifikimin e jetës familjare, përgjithësisht roli i psikologut  jo vetëm është i rëndësishëm, por edhe i domosdoshëm për të deshifruar një mendim, sjellje, reagim ose tërheqje të një fëmije që është duke përjetuar një situatë të re, një gjendje jonormale, madje edhe traumatike. Mungesa e disa njohurive të duhura prej gjyqtarëve mund të sjellë dëme te fëmijët ose të çojë në marrjen e vendimeve, ku interesi i fëmijës është  vetëm një vlerësim i njëanshëm ose, pse jo, të një vendimi i cili, nga perspektiva e interesit më të lartë të fëmijës, të lërë shumë për të dëshiruar. Në vlerësimin e interesit  të  fëmijës  gjyqtari  ka  një  rol  madhor,  profesioni  i  tij  specifik  padyshim  kërkon  disa  njohuri psikologjike, por gjithsesi këtu jemi në dy terrene të ndryshme.Psikologu ka aftësinë që, përmes teknikave të pyetjeve, lojërave, tregimeve etj., në përshtatje me moshën, të kuptojë dhe të bëjë një vlerësim të mendimit të fëmijës, të dëshirave të tij dhe të nevojave të tij. Çdo fëmijë ka personalitetin e tij, i cili duhet t’i paraqitet autoritetit gjyqësor në një formë objektive. Këtë detyrë e realizon psikologu, i cili nuk nxjerr  përfundime që prekin çështjen në gjykim, por analizon thëniet e të miturit sipas moshës së tij, zhvillimit mendor dhe situatës në të cilën ndodhet fëmija. Ai bën vlerësimin e personalitetit të të miturit brenda dinamikës së një situate familjare, realizon të ashtuquajturin bashkëbisedim klinik (shpeshherë është  veprimi ai që  zëvendëson  mendimin  dhe  jo  thjesht  komunikimi  verbal) dhe  bën rekomandime  për gjykatën.Para  se të japë mendimin, psikologu  duhet të marrë të dhëna për gjendjen materiale dhe morale të

 familjes, kushtet në të cilat jetojnë dhe ku është më e përshtatshme të jetojë fëmija. Ka një set pyetjesh që gjyqtari mund t’ia drejtojë psikologut dhe të cilave ky i jep përgjigje në raportin e vet. Jo në të gjitha rastet gjyqtarët  përcaktojnë detyra të qarta për psikologun dhe ka raste kur thirrja e tij dhe vlerësimi psikologjik konsiderohet si një rutinë.

Sikurse dihet, në rastet e zgjidhjes së martesës, një prej problemeve më madhore që duhet të zgjidhë gjykata, është lënia e fëmijëve për rritje dhe edukim, mbajtja e marrëdhënieve me fëmijën, mënyrat e ushtrimit të përgjegjësisë prindërore. Në këto situata mendimi i psikologut është shumë i rëndësishëm për procesin, por jo gjithnjë është lehtësisht i mundshëm realizimi i këtij detyrimi. Fëmijët janë jashtë shtetit dhe është e pamundur që të dëgjohet mendimi i tyre dhe të vlerësohet situata nga psikologu.

6.       Aspekte të rëndësishme të Kodit të Familjes lidhur me interesin më të lartë të fëmijës

a.   Kujdesi ndaj interesit më të lartë të fëmijës në rastet e zgjidhjes së martesës dhe problemeve (pasojave) që burojnë prej saj.

i. Në rastet e zgjidhjes së martesës me marrëveshje ndërmjet bashkëshortëve gjykata ka të drejtë të refuzojë miratimin e marrëveshjes kur vëren se marrëveshja nuk siguron në mënyrë të mjaftueshme interesat e fëmijëve. Ajo u lë  një afat 3-mujor bashkëshortëve, pezullon gjykimin dhe u kërkon të bëjnë rregullimet e duhura në marrëveshje. Nëse kjo nuk ndodh, gjykata refuzon miratimin dhe rrëzon kërkesën për zgjidhjen e martesës me pëlqim të ndërsjellë (reciprok) të bashkëshortëve. Në këtë mënyrë, legjislatori edukon prindërit e fëmijëve dhe e quan këtë pjesë të marrëveshjes si thelbin e saj. Nëse prindërit nuk janë në gjendje të përpilojnë një marrëveshje që vendos si prioritet fëmijët, nuk ka kuptim asnjë pjesë tjetër e konsensusit ndërmjet tyre. Kjo është arsyeja që shpeshherë zgjidhja e martesës me marrëveshje reciproke të bashkëshortëve haset me gjerë në rastet e çifteve që nuk kanë fëmijë. Por kjo nuk do të  thotë që nuk ka raste që prindërit të hartojnë edhe marrëveshje të tilla ku është i dukshëm prioriteti i interesit të fëmijëve.

ii.Kur martesa zgjidhet, bashkëshorti që ka ndryshuar mbiemrin si rregull merr mbiemrin para lidhjes së martesës. Por gjykata, me kërkesën e bashkëshortit dhe kur e gjen këtë kërkesë edhe në interes të fëmijëve, mund të lejojë që bashkëshorti, mbiemri i të cilit ka ndryshuar me martesë, të mbajë mbiemrin e marrë me lidhjen e martesës. Pra, vëmë re se edhe në çështje që nuk duken kaq të drejtpërdrejta, nënvizohet interesi i fëmijëve dhe efektet e ndryshimit të mbiemrit edhe mbi ta.

iii.      Kur  zgjidhet martesa, përcaktohet edhe mënyra e ushtrimit të përgjegjësisë prindërore nga prindi të cilit “nuk i është lënë fëmija për rritje dhe edukim”. Është detyrë e gjykatës që në realizimin e të drejtave të  tilla si e drejta e vizitës, mbikëqyrjes dhe e banimit, të mbajë parasysh interesin më të lartë të fëmijës. Ndërsa  bashkëshortët zgjidhin martesën ndërmjet tyre, kjo nuk do të thotë që të ndahen edhe fëmijët nga prindërit. Kjo e drejtë mund t’i refuzohet prindit veçse për arsye të rënda që dëmtojnë interesat e fëmijës (neni 158 i KF) ose mund të kufizohet a përjashtohet kur kjo kërkohet nga interesat e larta të fëmijës, ose të konsiderohet mundësia e marrëdhënieve personale të mbikëqyrura apo forma të tjera të marrëdhënieve me këtë prind. Kjo është arsyeja që disa vendime gjyqësore ruajnë një formë fleksibël dhe elastike në kuptimin që forma e prerë e tyre është objekt revizionimi për shkaqe objektive  që lidhen me vetë fëmijën ose prindërit si edhe rrethana të tjera. Sipas nenit 159 të Kodit të Familjes “vendimi lidhur me ushtrimin e përgjegjësisë prindërore mund të ndryshohet në çdo çast nga gjykata, me kërkesën e njërit prej ish bashkëshortëve, njëtëafërmi ose të prokurorit”, por kjo vlen njëlloj edhe lidhur me fëmijët e lindur jashtë martese. Kushtetuta e RSH-së, sikurse nenet 4 dhe 5 të Kodit të Familjes, përcaktojnë barazinë ligjore mes fëmijëve të lindur nga martesa dhe atyre jashtë martese si edhe të drejtën e tyre për t’u rritur në një mjedis familjar, me atmosferë  gëzimi dhe dashurie. Në realizimin e marrëdhënieve prind –fëmijë, gjykata përcakton edhe mënyrën e takimit të fëmijëve me prindin, me qëllim ruajtjen e afeksionit shpirtëror nëpërmjet takimeve të herëpashershme. Në këtë vlerësim mbahen parasysh kritere të tilla si mosha e fëmijëve,          lidhjet me këtë prind, afeksionin me të etj. Është e rekomandueshme që fëmijët të rriten sëbashku. Kjo rekomandon gjykatën të vlerësojë ndikimin e fëmijëve mbi njëri-tjetrin dhe krijimin e marrëdhënieve emocionale karakteristike ndërmjet motrave dhe vëllezërve si të tillë.

iv.      Gjykata  duhet  të  bëjë  kujdes  në  përcaktimin  e  detyrimit  për  ushqim  si  element  I përgjegjësisë prindërore që ushtrohen nga prindi, të cilit nuk i lihen fëmijët për rritje dhe edukim. Nënvizojmë se, sipas neneve 197 dhe 196/2  të Kodit të Familjes, detyrimi për ushqim i prindit ndaj fëmijës së mitur është strictu  sensu, pra rrjedh nga ligji dhe jepet edhe kur prindit i hiqet përgjegjësia prindërore. Në vlerësim   të rrethanave konkrete për përcaktimin e detyrimit për ushqim, gjykata mban parasysh elementë të tillë si: raportin ndërmjet minimumit jetik dhe rritjen e kërkesave ne kushtet e rritjes se inflacionit dhe ndryshimit të ndjeshëm në rritjen e çmimeve dhe standardeve të jetesës;  moshën e fëmijës dhe kërkesat specifike të çdo fëmije rast pas rasti; situatën ekonomiko-financiare të prindërve, aftësinë e tyre për punë, etj. Ndërkohë, gjykata me kërkesën e personit të  interesuar mund të pakësojë, të heqë ose të shtojë detyrimin për ushqim të caktuar me vendim të formës së prerë kur rrethanat,  në bazë të të cilave është dhënë vendim,  kanë ndryshuar më vonë (neni 209 i KF-së).

v. Me kërkesën e gruas shtatzënë, gjykata mund të pezullojë gjykimin e padisë për zgjidhje martese deri sa

fëmija të mbush një vjeç.

vi.      Në rastet e zgjidhjes së martesës, ndodh që fëmijët krijojnë një lloj distance nga gjyshërit e atij prindi të cilit nuk i janë lënë për rritje dhe edukim. Në nenin 219 të KF-së parashikohet se prindërit nuk mund të ndalojnë fëmijën të ketë marrëdhënie vetjake me gjyshërit, me përjashtim të rasteve kur ekzistojnë shkaqe të rënda. Në rast  mosmarrëveshjeje midis palëve, gjykata mund të vendosë për mënyrën e rregullimit të këtyre marrëdhënieve.

b.   Në veprime dhe vendime të karakterit pasuror

i. Edhe në veprime të tilla, si: tjetërsimi i pasurisë së paluajtshme të çdo fëmije (deri në moshën 18 vjeç), lënia hipotekë, ngarkimi me një barrë, marrja hua në emër të të miturit, heqja dorë nga trashëgimia ose legu, ose mospranimi i një dhurimi, si dhe përgjithësisht veprimet që kapërcejnë kufijtë e një administrimi të thjeshtë të çdo pasurie të të miturit,  mund të kryhen vetëm kur e kërkon interesi i të miturit dhe me autorizim të gjykatës së vendbanimit të të miturit, përndryshe veprimi shpallet i pavlefshëm (neni 234). Meqë në veprime të tilla autorizimi i gjykatës është kusht  për vlefshmërinë e veprimit juridik, kërkohet që prej saj të bëhet një vlerësim i plotë dhe objektiv i respektimit të interesit të fëmijës në transaksione të tilla. Nga praktika gjyqësore rezulton se raste të tilla  janë të shpeshta, kryesisht  dhënie autorizimi me qëllim tjetërsimin e pasurisë së paluajtshme të fëmijës dhe vendimet gjyqësore përgjithësisht  kanë një shprehje shabllone të tillë si:

“gjykata çmon       që      ky      tjetërsim     i         pasurisë      së      paluajtshme është         në          interesin     e        të       miturve”

- pa i bërë asnjë argumentim gjetjes me vend të këtij konkluzioni.

ii.Kapitalet e të miturit, me autorizim paraprak të gjykatës, mund të investohen nga kujdestari, në rastet që e shikon të përshtatshme dhe në interes të të miturit (neni 292).

c.       Në rastet e braktisjes, birësimit, kujdestarisë etj.

• Kërkesës së prindërve për kthimin e fëmijës së tyre të mitur, kur nuk jeton pranë tyre dhe mbahet pa të drejtë nga  persona të tjerë, gjykata, për rrethana të rënda, mund t’i japë një përgjigje negative, në qoftë se

kthimi i fëmijës te prindërit vjen në kundërshtim me interesin më të lartë të fëmijës (neni 218 i KF-së). Ky vendim  mund të jetë i nevojshëm në raste të veçanta, si ai kur prindërit keqtrajtojnë ose nuk kujdesen për fëmijën.

• Birësimi lejohet vetëm në rast se është në interesin e lartë të të miturit dhe garanton respektimin e të

drejtave të tij themelore (nenet 240, 248 të KF-së).

• Gjykata e rrethit nuk mund të deklarojë braktisjen e fëmijës kur, pas afatit njëvjeçar, një anëtar i familjes  ka  kërkuar të marrë përsipër rritjen e fëmijës dhe kjo kërkesë është konsideruar në përputhje me

interesin e fëmijës (neni 250).

• Gjykata që deklaron të braktisur të miturin, në të njëjtin vendim cakton edhe kujdestarin për mirërritjen, edukimin dhe arsimimin e fëmijës; një institucion të përkujdesjes sociale ose një person të caktuar, nisur nga

interesi më i lartë i të miturit (neni 251 i KF).

• Gjykata e heq kujdestarin dhe e zëvendëson atë me një tjetër, kur vëren se ai shpërdoron të drejtat e tij, tregohet i pakujdesshëm në kryerjen e detyrës që, në mënyra të tjera, vë në rrezik interesat e të miturit. Në KPrC  (neni 354,  paragrafi 2 dhe neni 357), vendimin e saj për  emërimin e kujdestarit të të miturit  ose

zëvendësimin e tij, gjykata e merr duke pasur parasysh interesin e të miturit.

Pra, sipas situatës së paraqitur në pikat (1,2,3) më sipër, konsiderata parësore, kur gjykata përcakton lidhur me rritjen, zhvillimin, mirëqenien, edukimin dhe arsimimin e fëmijëve ose administrimin e pasurisë së tyre dhe të ardhurave prej saj, duhet të jetë interesi dhe mirëqenia e fëmijëve. Jo gjithçka që lidhet me të miturit dhe vendosjen mbi të drejtat e tyre kalon në “filtrin„ e gjykatës. Në këto çështje kryesorët janë prindërit. Është detyra e tyre parësore që, sa herë vendosin për fëmijët e tyre, të vlerësojnë mbi bazën e këtyre parimeve.

7.       Barazia e fëmijëve të lindur jashtë martese me fëmijët e lindur nga martesa.   Tri parimet e barazisë në të drejtën familjare.

Parimet e barazitizmit në të drejtën familjare i shohim në tri dimensione:

?       Parimi i barazisë së bashkëshortëve me njëri-tjetrin, si përsa i përket barazisë morale dhe juridike. E trajtuar më gjerësisht kjo çështje gjendet në kreun mbi të drejtat dhe detyrimet e bashkëshortëve (që

lindin nga martesa) dhe më gjerë.

?       Parimi i barazisë së prindërve në raport me fëmijët. Në kreun mbi përgjegjësinë prindërore, por edhe në pjesë të tjera, trajtohet gjerësisht se prindërit janë të barabartë përsa i përket ushtrimit të përgjegjësisë

prindërore pavarësisht nga  përkatësia gjinore apo fakti nëse janë prindër të lidhur ose jo me martesë ose raportet e prindërisë janë për shkak të birësimit apo lidhjeve natyrore.

?       Parimi i barazisë së fëmijëve (në të drejta  dhe detyrime)  pavarësisht  nga  fakti nëse janë

natyrorë ose të birësuar (përfshi këtu edhe birësimin surrogativ), brenda martesës ose jashtë saj.

Parimin kushtetues, sipas të cilit (neni 54/2) nuk bëhet asnjë dallim në të drejtat e fëmijëve, duke marrë për bazë faktin nëse ata janë lindur në martesë apo jashtë martese: “Fëmijët e lindur jashtë martese kanë të drejta të barabarta  me të lindurit nga martesa”, e gjejmë të integruar plotësisht në të gjithë KF. Kjo është e nënvizuar edhe në pjesën e  parimeve të përgjithshme, edhe në pjesë të tjera, si ato që lidhen me njohjen e amësisë ose të atësisë së një fëmije të lindur jashtë martese (nenet 167, 170, 181, 182 KF), me mbiemrin e fëmijës së lindur jashtë martese (neni 171 KF),  përgjegjësinë prindërore (nenet 220, 227 KF) etj. Edhe Kodi Civil, në nenin 362/1, duke iu referuar të drejtave trashëgimore, nënvizon po të njëjtin parim: “Fëmijët e lindur jashtë martese, kur atësia është njohur rregullisht, si edhe fëmijët e birësuar, barazohen me fëmijët e ligjshëm”.

Nëse vëmë re me vëmendje dispozitat e KF-së lidhur me garantimin e të drejtave të fëmijëve të lindur jashtë martese, ai parashikon ose përfshin edhe disa veprime afirmative që “mbrojnë”  më mirë ushtrimin ose të kërkuarit e të drejtave prej këtyre. Në realitet zbatimi i parimit të interesit më të lartë të fëmijës së lindur jashtë martese has  një  sërë  vështirësish dhe  pavarësisht  parazitizmit  ligjor,  de facto  situata  ofron  panoramë jo optimiste.

8.       E drejta për t’u rritur në një mjedis familjar. E drejta për jetë familjare.

Çdo fëmijë, për një zhvillim të plotë dhe harmonik të personalitetit, ka të drejtë të rritet në një mjedis familjar,  në një atmosferë gëzimi, dashurie dhe mirëkuptimi (neni 5 KF). Ky nen i Kodit lidh nga njëra anë zhvillimin e plotë dhe harmonik të personalitetit të fëmijës me mjedisin familjar, si të vetmin që mund të ofrojë standardet e harmonisë dhe të plotësisë.

Shprehja „mjedis familjar“ nënkupton elementet subjektive e objektive që e kompozojnë familjen. Dhe këtu është fjala  për anëtarët e familjes, jo në kuptimin e ngushtë të saj proprio iure, por edhe në kuptimin e një familjeje kujdestare. Shprehja  „mjedis“ u jep këtyre elementeve subjektive një përmbajtje shumë të gjerë, për të na treguar se mjedisi nuk  kompozohet vetëm prej prindërve, por edhe prej të gjithë atyre që hyjnë e dalin përditë, me të cilët komunikojmë e ndajmë të mirat e problemet, atyre që e plotësojnë këtë mjedis dhe e bëjnë atë të veçantë për çdo familje, ku secili (madje edhe ata me të cilët nuk kemi lidhje gjaku ose krushqie, por që bëhen pjesë e mjedisit tonë familjar: miqtë, shokët, fqinjët) ka pjesën e tij në atmosferën e mjedisit familjar.

Shprehja mjedis familjar përmban edhe elemente objektive (që lidhen me kushtet e banimit, të fjetjes, të infrastrukturës së banimit, të mirëqenies, ushqimit, ndotjes mjedisore etj.). Familja është një qelizë (sa e vogël, aq edhe e madhe, në kuptimin e mbështetjes dhe të dashurisë që jep) e pazëvendësueshme, një strehë e ngrohtë dhe mjedisi që ajo u krijon anëtarëve të vet e sidomos fëmijëve, është i vetmi që prodhon përkujdesje, gëzim, dashuri dhe mirëkuptim. Këto dy elemente objektive dhe subjektive që e formojnë mjedisin familjar “shkruajnë„ atmosferën në të cilën rritet fëmija.

Në vend të konkluzioneve

Shteti dhe shoqëria duhet t’u ofrojnë familjeve mbështetjen e nevojshme për të mbajtur në gjirin e tyre fëmijët, për të parandaluar keqtrajtimin dhe braktisjen e tyre, si dhe për të ruajtur qëndrueshmërinë e familjes (neni 3 i KF) – kjo dispozitë pasqyron parimin kushtetues, sipas të cilit “martesa dhe familja gëzojnë mbrojtje të veçantë të shtetit” (53/2) dhe e ridimensionon atë me produktin më të rëndësishëm të jetës familjare, fëmijët. Fëmijët janë qenie të brishta, të cilat  duhet të mbahen pranë, me kujdes, duke u trajtuar mirë. Shpeshherë familjet nuk janë në gjendje t’u ofrojnë fëmijëve një standard jete e mirëqenieje optimale. Në këto kushte, është detyrë e shtetit të kujdeset për qëndrueshmërinë e këtyre familjeve. Shpeshherë prindërit çekuilibrohen dhe nuk janë në gjendje të vlerësojnë mirë dhe drejt interesat e fëmijëve, duke i reduktuar ose duke mos i konsideruar. Gjyqtari duhet ta vlerësojë me përgjegjshmëri e profesionalizëm çdo rast  konkret, duke e quajtur veten të privilegjuar që do të bëjë këtë vlerësim.

Baza ligjore dhe literatura Kushtetuta e RSh-së. Konventa:

Konventa OKB-së për të Drejtat e Fëmijës;

Konventa Evropiane “Për ushtrimin e të drejtave të fëmijëve”;

Konventa Evropiane “Për marrëdhëniet me fëmijët”, Ligji nr.9359/24.3.2005; KEDNJ.

Ligje dhe Kode: Kodi i Familjes; Kodi Civil;

Ligji nr. 7889/14.12.1994 “Për statusin e invalidëve” (ndryshuar me ligjin 8052/21.12.1995); ligji nr.

8153/31.10.1996 “Për statusin e jetimit”; ligji nr.8626/22.6.2000 “Për statusin e invalidit paraplegjik dhe  tetraplegjik”  (kujdes:  neni  2  i  tij  është  shfuqizuar);  ligji  nr.8092/21.3.1996  “Për  shëndetin mendor”;    nenet 9,       18,     26;     ligjin  nr.          8876/4.4.2002     “Për   shëndetin   riprodhues”;         Ligji nr.9355/10.3.2005 “Për ndihmën dhe shërbimet shoqërore”;

Raste nga GJEDNJ:

“W kundër Mbretërisë së Bashkuar”, gjykim i 18 korrikut 1987, paragrafi 65; “H kundër Mbretërisë së Bashkuar”, gjykimi i 8 korrikut 1987, paragrafi 85; “J kundër Finlandës”, vendim i 6 Shtatorit 2007 (n. 10163/02);

“Salonen kundër Finlandës (2.7.1997, n. 27868/95)”; “Guillot kundër  Francës” (24.10.1996);

“Sahin v. Gjermanisë (aplikimi nr. 30943/96),  Sommerfeld v. Gjermanisë (aplikimi nr. 31871/96) dhe

Hoffmann v. Gjermanisë (aplikim nr. 34045/96);

Pini dhe Bertani & Manera dhe Atripaldi v. Rumanisë (aplikimi nr. 78028/01 dhe 78030/01); Horst ZAUNEGGER  kundër Gjermanisë (Aplikimi nr.22028/04).

“Administrimi i gjykatave” Pamela Ryder-Lahey, Vangjel Kosta, Toni Gogu. Kapitulli III “Shpejtësia dhe afatet në gjykim: menaxhimi i lëvizjes së çështjes gjyqësore”, Tiranë, 2005.

E drejta Familjare – A.Mandro, V.Mecaj, T. Zaka, A.Fullani. Kristalina KH, Tiranë, 2006.

E drejta Famijare E RPSSH – K.Begeja, SHBLU Tiranë, 1985.

 

Marre nga   Revista Jeta Juridike 2008.

Shënim I Stafit I DrejtesiaShqiptare.com:

E drejta e autorit mbetet i  autorit të punimit . Opinionet e shprehura  dhe studimet  juridike  e publikuara në këtë Website janë të autorëve përkatës  qe I kane shkruar ato. Ne nuk pranojmë asnjë përgjegjësi në qoftë se  shkrimi është upload-uar pa lejen e autorit.Ne nuk pranojmë asnjë përgjegjësi për pikëpamjet, vërtetësinë e informacionit që përmbajnë artikujt që publikon dhe shkeljet e se drejtës së autorit.Kushdo që ka ndonjë ankese  rreth  së  drejtës  së autorit ne publikimet e ketij website,  është I lutur  te dërgoje një email  tek kontakt@drejtesiashqiptare.com.  Ne do ta  shqyrtojmë me përgjegjesi ankesën dhe do ta heqim menjëherë shkrimin.Për  të mos arritur deri aty,ju lutem respektoni  të drejtën  e autorit.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

3 − two =

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Powered by WordPress | Designed by: Dog Groomer | Thanks to Assistant Manager Jobs, Translation Jobs and New York Singles