Roli i kushtetutës në organizimin e sistemit politik-Prof. Rexhep Meidani

Në përgjithësi, kushtetuta është një dokument i shkruar, i adoptuar nga një autoritet sovran, që shpesh është vetë populli. Ajo shpreh parimet e rregullat udhëheqëse të organizimit shtetëror. Po ashtu, kushtetuta, në një mënyrë apo tjetrën, përmban dhe parime e rregulla të pashkruara, që drejtojnë strukturën politike, vendimet e interpretimet juridike, praktikat apo “zakonet” moderne politike, konventat ndërkombëtare. Në të vërtetë, një kushtetutë vlerësohet “demokratike” kur ajo promovon “të mirën publike”, ka një procedurë të qartë për ndryshimin e saj, ka një nivel të mjaftueshëm të kufizimit të fuqisë ekzekutive (qeverisë), specifikim të plotë të lirive dhe të drejtave individuale.

Kështu, p.sh., “Kushtetuta” Britanike, është një kushtetutë e pashkruar. Pra, ajo nuk ekziston si një dokument i veçantë i kodifikuar. Pikënisja është Magna Carta (1215) dhe më tej një evoluim në qindra vjet, që e ka kthyer Britaninë në një monarki kushtetuese/sistem parlamentar. Brenda këtij sistemi është ndërtuar një supermaci parlamentare, sipas të cilës dega ekzekutive jep llogari tek ajo legjislative. Ndryshe nga ajo, Kushtetuta Amerikane (1787) është një kushtetutë e shkruar, që i përgjigjet një sistemi federal, një republike me ndarje të ekzekutivit nga legjislatura dhe, mbi të gjitha, me supermaci kushtetuese. Pavarësisht çfarë thuhet, në rastin e Kushtetutës shqiptare (apo në modelet orientuese të saj, si ai italian, grek, etj.) mishërohet supermacia parlamentare…

Aktualisht dallohen pamje të ndryshme të organizimit të sistemit politik pluralist. Në një skicim të parë mund të veçohen sot demokracia monarkike kushtetuese (parlamentare), republika parlamentare, republika gjysmë-presidenciale dhe ajo presidenciale (p.sh., ajo amerikane). Monarki kushtetuese në Evropë janë: Britania e Madhe, Belgjika, Danimarka, Holanda, Norvegjia, Spanja, Suedia, Luksemburgu, Monako, Lihtenshtajni e Andora. Variant tjetër i sistemit politik demokratik në Europë është republika gjysmë-presidenciale franceze. (Ajo, në kushte kohabitacioni midis shumicës parlamentare që prodhon qeverinë dhe presidentit të zgjedhur nga populli nën një “sigël” të kundërt politike, shfaq në raste të tilla deri një sistem më tepër parlamentar; apo e kundërta, kur për të njëjtin konfigurim presidencial shfaqet dhe një shumicë parlamentare “presidenciale” dominuese, p.sh., me presidencën e fortë Sarkozi, ku vihet re një zbehje e qartë e peshës ekzekutive e legjislative qeveritare). Megjithatë, edhe në raste të forta gjysmë-presidenciale pushteti ekzekutiv ndahet midis kryetarit të shtetit dhe kryetarit të qeverisë, ndërkohë që në sistemin presidencial amerikan presidenti është kryetari i qeverisë dhe i shtetit. Në vende të tjera evropiane sistemi politik demokratik shfaq një variant apo tjetrin të një republike parlamentare, diku me kryetar shtetit (president) me detyra më të “kopsitura”, diku me profil më honorifik. Republika parlamentare janë dhe të gjitha vendet ish socialiste të Evropës Lindore. Në ndryshim nga vende të tilla si Greqia, Italia, Gjermani, etj., ku presidenti zgjidhet nga parlamenti (Greqi), nga parlamenti dhe senati (Itali) apo nga konventa federative (Gjermani), etj.; në këto shtete ish socialiste, në shumicën e rasteve, zgjedhja e presidentit bëhet drejtpërsëdrejti nga populli (por praktikisht pa prekur thelbin e një republike parlamentare)…

Rasti shqiptar i përket sistemit politik me një republikë të “ekuilibruar” parlamentare. Natyrisht, gjatë diskutimit kushtetues, janë debatuar alternativa të ndryshme, por alternativa më e pranuar mbeti ajo me strumbullar institucional kuvendin, përfshirë dhe skemën legjislative me dy dhoma: me parlament e senat. Mendimi më dominues ka qenë se skema me dy dhoma ishte e tepruar për përmasën e popullsisë, pa përjashtuar dhe mungesën e përvojës, pse jo dhe “ndrojtjen” kushtetuese-legjislative të kohës. Po ashtu, në ndryshim nga kompetencat e përcaktuara nga paketa e mëparshme kushtetuese, në si në projekt ashtu dhe kushtetutën e miratuar, presidenti nuk do ta gëzonte më iniciativën ligjvënëse apo të drejtën e drejtimit të një mbledhje të rëndësishme qeverie. Krahas zgjedhjes së Presidentit në Kuvend, është diskutuar në komision apo jashtë tij dhe zgjedhja e presidentit nga populli, brenda kompetencave të një republike parlamentare. Për variantin kushtetues të propozuar të zgjedhjes së presidentit me 5 raunde të njëjta numerike kam qenë që në fillim kundër nenit të shpërndarjes së Kuvendit, në kushte mos zgjedhjeje të kryetarit të shtetit. Por përfaqësuesit e partive të vogla në komision ngulën këmbë në nenin përkatës të kushtetutës, duke e pretenduar atë si një mishërim kompromisi e konsensusi politik. Paralelisht, në kushtetutë, tentohej me “ndrojtje”, edhe pse nuk u arrit, konsolidimi i pozicionit kushtetues të kryeministrit në nivelin e kancelarit. Me amendamentet e fundit iu dha kjo frymë më e qartë kancelarike postit kryeministror duke zbehur, qoftë dhe nga “loja e numrave”, peshën kushtetuese presidenciale. Kjo edhe pse dekretimi i kryeministrit dhe i qeverisë, por dhe ndryshimi i ministrave të veçantë, realizohen me dekret presidenti, me miratim në parlament dhe betim para presidentit, para marrjes së detyrës apo vajtjes në zyrën përkatëse… Një pikë tjetër e diskutuar gjatë ka qenë dhe ajo e pozicionit të institucionit të prokurorisë brenda sistemit të drejtësisë. Për mendimin tim, nuk mund të thuhej se ajo që ligjëronte paketa kushtetuese ishte e gabuar, përkundrazi gjithçka aty “ekzekutohej” me të drejtë nëpërmjet Këshillit të Lartë të Drejtësisë (për të gjithë magjistratët: gjyqtarët e prokurorët), të drejtuar nga Presidenti i Republikës. Sidoqoftë, bindja pozitive ishte se, në nivelin shqiptar të demokracisë, prokuroria duhej të mbetej jashtë ekzekutivit, pra dhe vetë ndërhyrjes partiake, me linjë të qartë emërimi në duart e presidentit të republikës. Mandati i Prokurorit të Përgjithshëm, në kushtetutë, u la pa afat në përputhje me bashkëpunimin e koordinimin normal të tij me presidentin, të kushtëzuar dhe në rezultatet e këtij institucioni. Kjo ishte dhe arsyeja që në kushtetutë, ndryshe nga garancia e fortë presidenciale, “mbrojtja” apo “linçimi” parlamentar i Prokurorit të Përgjithshëm ishte dhe mbetet i dobët… Pa vazhduar më tej me raste të tilla, vlen të theksohet se debate parimore ka pasur dhe në lidhje me Gjyqësorin. Ato janë shfaqur në praktikë dhe në përplasjet e mëvonshme midis Gjykatës së Lartë dhe Gjykatës Kushtetuese. Kështu, në vend të Gjykatës së Kasacionit, u kalua në Gjykatën e Lartë, si niveli i tretë më i lartë i gjyqësorit. Ndërkohë që nga sugjerimet ndërkombëtare u mbajt dhe Gjykata Kushtetuese, që praktikisht në mjaft raste është shfaqur gabimisht, gjatë këtyre viteve, në pamjen e një gjykate të katërt, duke luajtur me “fizarmonikën” e të drejtave të njeriut. Në një periudhë të ardhshme, nuk do të ishte aspak e gabuar, ndoshta dhe më efektive, bashkimi i dy gjykatave: i Gjykatës së Lartë dhe i Gjykatës Kushtetuese, në një gjykatë të vetme, si në rastin e sistemit amerikan. Një përpjekje tjetër, brenda kushtetutës, ka qenë dhe ai i mjaft institucioneve të reja të pavarura. I tillë është, p.sh., ai i Avokatit të Popullit, që praktikisht nuk ka tërhequr vëmendjen e politikës. Por ndryshe nga ky institucion i patrazuar, “hallet” nuk kanë sosur për KQZ-në. Praktikisht, KQZ-ja nën trysninë e partive kryesore politike, por dhe me bekimin e OSBE-së së kohës, nga një institucion kushtetues gradualisht u deformua dhe u kthye në një strukturë gati bipartiake. (Aq më tepër që në frymën e kushtetutës dhe komisionet e niveleve të poshtme duhet të ruanin të njëjtat kritere, d.m.th. duhet të ishin jo partizane). Pra, goditja e njëpasnjëshme e politikës ndaj KQZ-ja, e bëri tërësisht të domosdoshme mënjanimin e kësaj strukture kushtetute…

Ndryshe nga shumica e vendeve ish socialiste, procesi i zgjedhjes së presidentit në praktikën shqiptare të tranzicionit ka qenë ai parlamentar. Pra, edhe pse kompetencat e tij në këto vende janë të afërta me ato të fiksuara në kushtetutën e Shqipërisë, aty ky proces zgjedhor mbështetet në votën popullore. Procesi shqiptar, pavarësisht ndryshimeve aktuale, është realizuar në kuvend, sipas paketës kushtetuese fillestare, në vitin 1991, apo paketës së përmirësuar në vitin 1992. Me këtë paketë, janë realizuar dhe dy zgjedhjet e tjera të vitit 1997, ndërsa zgjedhjet e tjera janë realizuar, në përputhje me kushtetutën e vitit 1998, në vitet 2002 dhe 2007. Megjithatë, pas hedhjes së poshtë të draftit të kushtetutës së vitit 1994, ku u synua të formulohej në mënyrë shumë më eksplicite praktika e viteve 1992-1994 të paketës kushtetuese (e vazhduar dhe tre vitet e mëvonshme, brenda skemës politike me një president të fortë partiak dhe një kryeministër të dobët), në përgatitjen e kushtetutës së vitit 1998 u arrit në gjykimin se një skemë e tillë mund të krijonte probleme. Bile, po të studiohen prodhime të tilla negative si në Rusi apo Bjellorusi, arrihet në përfundimin se forma e zgjedhur e republikës parlamentare shqiptare në vende të tilla ku ka ende shqetësime të zhvillimit demokratik, përfshirë nivelin e ulët të opinionit publik, është më se e domosdoshme. Edhe brenda kësaj zgjedhje parlamentare shqiptare mund të veçohen dallime që lidhen me specifikat apo situatat konkrete të konsideruar të “profilit presidencial”, pas miratimit të kushtetutës së vitit 1998. Sipas saj, sanksionohet që individi i cili merr përsipër detyrën e kryetarit të shtetit ka detyrimin kushtetuese të “ngrijë” të gjitha funksionet e mëparshme partiake, për t’iu përshtatur nga ana ligjore pozicionit neutrale të kryetarit të shtetit. Pas një pjekurie të mëtejshme të demokracisë shqiptare, mund të vijë dita që një “shkrirje” e një praktike të tillë të bëhet fare normale. Sidomos kur duket që, në momente të caktuara, ajo ka krijuar jo pak ngërçe institucionale në kryerjen e detyrës së kryetarit të shtetit. Sidomos të tilla janë ato në procesin e bashkëpunimit kryeministër-president, veçanërisht në ndërtimin e kabinetit qeveritar dhe, mbi të gjitha, për emërimin e disa ministrave (p.sh. Ministrit të Jashtëm, Ministrit të Mbrojtjes, Ministrit të Drejtësisë, etj.), të lidhur ngushtë dhe me detyrat kryesore kushtetuese të Presidentit të Republikës. Në gjykimin tim, kjo praktikë edhe pse jo e shkruar në mënyrë eksplicite në nenet përkatëse të kushtetutës, duhet të ishte sanksionuar në praktikën tonë shtetërore ligjore e funksionale. Nga ana tjetër, edhe parimet apo saktësia, numrat apo procedurat e zgjedhjes së kryetarit të shtetit, kanë vlerën dhe rëndësinë e tyre; gjë që me ndërhyrjet e fundit kushtetuese, madje me shmangien e referendumit popullor, nuk duken ende plotësisht të përputhshme me nivelin e tanishëm të demokracisë shqiptare. Pavarësisht, shmangieve të konstatuara, përfshirë dhe amendamentet e fundit kushtetuese, Shqipëria është e mbetet një republikë parlamentare. Në kuvend delegohet sovraniteti i popullit, për një periudhë të caktuar tek një grup njerëzish, dmth tek përfaqësuesit e zgjedhur prej tij. Duke pasur parasysh procesin e delegimit dhe kohën e kufizuar të këtij delegimi, është fare pakuptim përfundimi apo pretendimi politik se vullneti i këtij grupi përfaqësues është dhe shprehja e plotë e vullnetit të sovranit (popullit). Ky pretendim dominues, i çfarëdo force politike në pushtet, i shitur me tepricë me pseudo-arsyetime e agresivitete nga më të ndryshmet në sallën parlamentare apo në panele televizive, është tërësisht i gabuar. Ai mishëron një koncept primitiv mbi sistemin demokratik mbi shtetin. Aq më tepër që një pretendim i tillë cenon dokumentin themeltar – Kushtetutën e Shqipërisë. Por ky deformim i konceptit demokratik të shtetit të së drejtës nuk mbyllet vetëm aty. Ai ka prodhuar dhe mjaft shformime të tjera. P.sh., po aq mishërues e manifestues është dhe identifikimi i funksionimit të shtetit, jo mbi rregullat kushtetuese, mbi parimet kushtetuese të ndarjes, kontroll-balancimit të pushteteve, por thjesht dhe vetëm mbi vullnetin politik të një shumice parlamentare! Prandaj, “përkulja” e mëtejshme e institucionit të presidentit, veçse do ta çonte në një ekstrem akoma më abuziv këtë koncept politik “njëpolar” të drejtimit, ndryshe nga teoria dhe praktika demokratike e shtetit “shumëpolar”. Këtë republikë të tillë parlamentare shumëpolare apo me “check and balance” pushtetesh kërkon dhe kushtetuta jonë. Por jo të tentohet me procedura parlamentare apo ndërhyrje ligjore për të prekur kompetenca bazë kushtetuese të institucioneve të tjera, dhe mbi të gjitha ato të kryetarit të shtetit. Kështu, p.sh., për ambasadorët nuk bëhet seancë dëgjimore (“hearing”) për emra të dekretuar, por për propozime të Ministrisë së Jashtme, që nëpërmjet procesit dëgjimor parlamentar e ndihmojnë Presidentin në gjykimin e tij përfundimtar. Kurse, në rastin e propozimeve për anëtarë të Gjykatës së Lartë apo atë Kushtetuese, nuk ekziston nga pikëpamja kushtetuese një institucion tjetër origjinë, veçse Presidentit të Republikës që dhe i dekreton ato. Prandaj, duhet fiksuar një procedurë dëgjimore e llojit tjetër. Konkretisht, të gjithë kandidatët, që kanë aplikuar individualisht pranë Presidencës, pas një seleksionimi fillestar në zbatim të kritereve ligjore, krahas konsultimit në strukturat e ngritura pranë këtij institucioni, mund të kryejnë dhe një proces paralel dëgjimor në komisionin përkatës parlamentar. Vetëm në këtë mënyrë një veprimtari e tillë dëgjimore bëhet e dobishme, dhe njëkohësisht mënjanon prirjen e konstatuar vitet e fundit për kontrollin e institucioneve neutrale apo jopartiake. Kjo do të ishte ligjore dhe logjike, në frymën e Kushtetutës së Shqipërisë, që i njeh presidentit prerogativën në këto emërime. Edhe në raste të tjera, në prani apo në mungesë të origjinës së propozimit, procesi i dëgjimit mund të fitojë një kuptim demokratik e emancipues dhe jo kufizues apo kontrollues. Mund të ndihmojë apo të bashkërendojë institucionet, dhe jo të pengojë apo t’i përplasë ato… Një problem më vete është dhe procesi i korrigjimeve apo amendamenteve kushtetuese. Madje, në shumë vende të zhvilluara, prekja e kushtetutës është një çështje tepër serioze, që kërkon miratimin me referendum popullor. Aq më tepër kur preken elemente bazë, shtylla të kësaj kushtetute. Por, dispozitat tona që lidhen me amendamentet kushtetuese kanë lenë “boshllëqe” jo të vogla. I tillë ishte dhe pamundësia e krijimit të një pakice parlamentare nën numrin e nevojshëm (28 deputetë), për t’i hedhur këto amendamente në referendum. Ndërkohë që gjithçka është sa e thjeshtë, po aq parimore, dërgimi në popull i ndryshimeve kushtetuese apo i ligjeve të rëndësishme, që lidhen ngushtësisht me interesat e qytetarëve, u jep mundësi politikanëve, që të shmangin vështirësitë e natyrave të ndryshme, konfliktet e panevojshme apo vendime kontradiktore e jo konsensuale. Aq më tepër që prekja e kushtetutës në të gjitha vendet serioze demokratike shoqërohet me miratim popullor…

Referate dhe kumtesa në Konferencën Ndërkombëtare për sfidat e sistemit kushtetues, Shkodër – Mars 2009.Marre  nga faqja: www.magjistratura.edu.al

Shënim I Stafit I DrejtesiaShqiptare.com:

E drejta e autorit mbetet i  autorit të punimit . Opinionet e shprehura  dhe studimet  juridike  e publikuara në këtë Website janë të autorëve përkatës  qe I upload ato.Ne nuk pranojme asnjë përgjegjësi për pikëpamjet, vërtetësinë e informacionit që përmbajnë artikujt që publikon dhe shkeljet e se drejtës së autorit.Kushdo që ka ndonje ankese  rreth  së  drejtës  së autorit ne publikimet e ketij website,  është I lutur dërgoje një email  tek kontakt@drejtesiashqiptare.com.  Ne do ta  shqyrtojmë me përgjegjesi ankesën.

 

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

7 + 7 =

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Powered by WordPress | Designed by: Dog Groomer | Thanks to Assistant Manager Jobs, Translation Jobs and New York Singles