Disa Përjashtime Nga Mbrojtja E Së Drejtës Së Autorit -Prof. Asoc. Dr. Mariana TUTULANI-SEMINI

Pronësia intelektuale në përgjithësi dhe e drejta e autorit si pjesë e saj, janë mbrojtur rishtazi nga një ligj i ri1, i cili sanksionon në mënyrë bashkëkohore konceptet, destinacionet, veprimet juridike, veprat që mbrohen me autorësi, kohëzgjatjen e kësaj mbrojtjeje, si dhe subjektet më të rëndësishme që “operojnë në skenën” e një vepre. Midis tyre një vend të spikatur zënë edhe ato “krijime” që nuk mund të jenë vepra dhe që bazuar në ligjin për të drejtën e autorit, përjashtohen nga mbrojtja e tij. Kjo kategori është e listuar dhe e nominuar në mënyrë taksative2. Pikërisht, objekt i këtij artikulli do të jetë kjo kategori e përjashtuar nga mbrojtja, për faktin e thjeshtë se duhet të jemi shumë të kujdesshëm që të mos e zbatojmë ligjin në mënyrë të ngurtë, të verbër dhe të ngushtuar, kur të vendosim për një krijim të dhënë nëse mbrohet apo jo nga e drejta e autorit. E them këtë, sepse mundet që krijimi të jetë i nominuar në listën e atyre që nuk gëzojnë mbrojtje dhe përsëri të gëzojë mbrojtje, sepse kjo do të varet edhe nga rrethanat e çdo rasti, të cilat lidhen me krijimin, nivelin dhe masën e origjinalitetit që i është shtuar disa elementëve të gatshëm teknikë.

Idetë, teoritë, konceptet, zbulimet dhe shpikjet

Ligji për të drejtën e autorit i përjashton idetë, teoritë, konceptet apo zbulimet nga të qenit një vepër krijuese, pavarësisht nga mënyra e marrjes, e të shpjeguarit ose të shprehurit. Idetë nuk mbrohen nga ligji për të drejtën e autorit, përsa kohë ato nuk janë të materializuara në një formë të caktuar për të marrë trajtën e veprës.

Edhe njëherë koncepti bazë i të drejtës së autorit është i shprehur te puna dhe origjinaliteti. Eshtë bërë e qartë se e drejta e autorit rezervohet për shprehjen e një ideje, ndonëse ajo nuk shtrihet te vetë ideja. Në pamje të parë duket si një lodër fjalësh, por në fakt nuk është e tillë. Kjo do të thotë, se një ide që është shprehur dhe materializuar në një formë të provueshme, në brendi të një projekti, propozimi, kërkese, e të tjera, gëzon mbrojtje nga e drejta e autorit. Ndërsa, vetë ideja e manifestuar si mendim, apo si thelbi i një forme të ardhshme të caktuar, në vetvete nuk gëzon mbrojtje nga ligji për të drejtën e autorit. Praktika ndërkombëtare ka evidentuar edhe rastet e lidhura me idetë dhe statusin e tyre, në kuadrin e mbrojtjes së të drejtave të autorit.

Për shembull, në rastin Baker kundër Selden3, bëhej fjalë për të drejtën e autorësisë së një sistemi kontabiliteti. Gjykata e Lartë vendosi që duke qenë se librat e llogarisë së të paditurit ishin të formatuara ndryshe nga ato të autorit kontabilist, kjo nuk ishte një shkelje në përdorimin e parimeve ose ideve të përshkruara nga autori origjinal. Gjykata theksoi ndryshimin midis “artit”, ose përmbajtjes së librit, dhe “përshkrimit” të artit, ose shprehjes së tij. Ideja që ishte në sistemin e Seldenit për kontabilitet nuk përfshihej në të drejtën e autorësisë, megjithëse kjo nuk mund të thuhej për shprehjen e tij. Pra, nëse do të ishte një kopjim fjalë për fjalë i formave të kontabilitetit të autorit origjinal, atëherë kjo do të konsiderohej si një shkelje e së drejtës së autorit. Meqë librat e të pandehurit ishin të rregulluar ndryshe, ajo që ishte marrë nga autori origjinal ishte “ideja”, ose “arti”, por kjo e fundit nuk mbrohet nga e drejta e autorit.

Këtu bëhet fjalë për të drejtën e autorësisë së idesë. Meqenëse të gjithë janë të lirë të marrin idetë, mund t’i bëhet shumë pak mbrojtje të drejtës së autorit origjinal për një sistem të ngjashëm të kontabilitetit ose të metodave të biznesit, me përjashtim të mbrojtes kundër kopjimit të shpjegimit origjinal të sistemit.

Në rastin e Continental Casualty Co. kundër Beardsley4, gjykata vendosi që format e sigurimit dhe instrumentet e sigurimit gëzojnë të drejtën e autorit, por zbuloi se hapësira e mbrojtjes së formave varej në bazë të shkallës së variacionit që bëhej i mundur nga konkurrentët e mundshëm. Me fjalë të tjera, aq sa një formë e një dokumenti mund të shprehet në mënyra të ndryshme, po aq do të mbrohet një autor origjinal kundër kopjimit.

Sa më të thjeshta të jenë formatet e një dokumenti apo vepre, aq më të pakta janë mundësitë e shprehjes së idesë. Në këto kushte u konkludua se vetëm një riprodhim fjalë për fjalë mund të përbëjë një shkelje. Në të kundërt, marrja e idesë së një tabele, dokumenti, formati, shkrese etj. dhe transformimi i saj në një përmbajtje të ndryshme nga vepra e parë, nuk sjell mbrojtjen e saj nga ligji për të drejëtn e autorit, si ide, veçse cënimin e saj, kur ajo është pjesë e veprës dhe kopjohet si një e tërë.

A ka rëndësi për një vepër, nëse ajo është e dobishme dhe ka interes për publikun apo jo?

Një prej koncepteve me bazë i njohur nga historia botërore e së drejtës së autorit është dallimi midis veprave të dobishme dhe jo të dobishme. Veprat krejtësisht të dobishme nuk i nënshtrohen mbrojtjes së të drejtës së autorit. Megjithatë, për atë masë që vepra është jo e dobishme, ose përsa i përket pjesëve të ndashme të një vepre, të cilat janë jo të dobishme, nuk ka arsye që të mohohet mbrojtja e së drejtës së autorit.

Për shembull, në rastin Mazer kundër Stein5, gjykata lejoi të drejtën e autorit të bazës së llambës në formën e statujës, pavarësisht nga fakti se vetë llamba ishte funksionale dhe natyrisht e dobishme. Si konkluzion, një send i krijuar që përbën një vepër të dorës së njeriut, nëse ai konsiderohet një send konsumi, i dobishëm për jetesën normale të njerëzve, ndonëse është një krijim, nuk gëzon mbrojtjen e së drejtës së autorit dhe, për pasojë nuk konsiderohet vepër në kuptimin e këtij ligji. Një arsye që praktika gjyqësore ndërkombëtare nuk dëshiron t’ia japë të drejtën e mbrojtjes të se drejtës së autorit veprave krejtësisht të dobishme, është mbrojtja e patentës që i rezervohet këtyre lloj veprave.

Gjykatat përpiqen të mbajnë disa kufij të përcaktuar qartë midis të drejtës së autorit dhe asaj të patentës, duke pasur parasysh se mbrojtja e së drejtës së autorit zgjat më shumë se mbrojtja e patentës dhe, gjithashtu, se mbrojtja e së drejtës së autorit jepet duke pasur parasysh edhe shfaqjen minimale të origjinalitetit përkundrejt demonstrimit më rigoroz të zbulimit të diçkaje të re.

Në çështjen Lancome kundër Kecova6, rezulton se kompania kozmetike franceze Lancom shet parfumin ekskluziv Tresor. Kompania hollandeze Kecova shet një parfum të quajtur Female Treasure me një çmim të konsiderueshëm. Lancome është përpjekur dy herë të zhvillojë procese ndaj Kecovës për shkelje të markës tregtare, por nuk ka pasur sukses. Një gjykatë hollandeze pranoi argumentin e Lancom-it se fragranca e Tresorit mbrohet me të drejtë autori. Çështja më pas u referua në Gjykatën Supreme holandeze, e cila vendosi, se në parim, aromat mund të mbrohen me të drejtë autori, përsa kohë ato perceptohen dhe përfaqësojnë ndonjë formë origjinaliteti. Gjykata shtoi se ajo që mbrohet është aroma dhe jo lëngu që prodhon aromën7. Gjykata konfirmoi se përfundimet e arritura nga gjykata e Apelit, (e cila ishte bazuar në një raport fiziko-kimik të paraqitur nga Lancome-i) tregonin se të gjithë komponentët e të dy parfumeve u krahasuan dhe rezultoi se Tresor dhe Female Treasure kanë 24 komponentë të përbashkët. Duke marrë parasysh se Tresor përmbante gjithsej 26 komponentë, kjo i bëri gjyqtarët të besonin se ngjashmëria nuk mund të ishte thjesht një koinçidencë8. Kecova kundërshtoi para Gjykatës së Lartë përdorimin e këtij raporti të bërë nga Gjykata e Apelit. Megjithatë, Gjykata Supreme vendosi se raporti ishte i pranueshëm dhe se Kecova duhet ta kishte kundërshtuar marrjen e raportit gjatë Gjykatës së Apelit. Gjykata gjithashtu pohoi se aromat nuk janë domosdoshmërisht efekte teknike dhe mund të mbrohen edhe pse disa nga kërkesat e zakonshme të Ligjit për të drejtën e autorit, (si për shembull e drejta e shpërndarjes), nuk mund të aplikohen. Kecova tha se nuk do ta pranojë vendimin dhe po përgatitet ta çojë vendimin në Gjykatën Europiane të Drejtësisë9.

Praktika gjyqësore shqiptare ka pasur raste kur e drejta e autorit është konfonduar me të drejtën e patentës dhe baza ligjore e padisë kanë qenë të dy ligjet, si ai për të drejtën e autorit, ashtu dhe ai për pronësinë industriale. Kështu, në çështjen Xh. Z kundër ARMO Sh. A, Fier10 është kërkuar shpërblimi i rrjedhur nga e drejta e autorit, por që në fakt është shpërblim për shfrytëzimin e patentës. Konflikti i palëve është gjykuar në Gjykatën e Shkallës së Parë Fier e cila me vendimin nr. 299, datë 22.02.2006 ka vendosur moskompetencën e saj dhe e ka dërguar çështjen për kompetencë në Gjykatën e Shkallës së Parë Tiranë.

Nuk ka një kufi të prerë midis idesë dhe shprehjes dhe ato shpesh shkrihen, ashtu siç nuk ka gjithmonë një kufi të dallueshëm midis një vepre të dobishme dhe një vepre jo të dobishme, sepse edhe këto koncepte në jetë vijnë e ngushtohen. Kështu, modelet e copave të modës, të arturinave kanë një të drejtë autori të diskutueshme. Për aq sa ajo mund të shkëputet nga aspekti i të qenit i dobishëm, si për shembull, vendosja e të njëjtave modele kopsash në një copë, po aq veprës mund t’i ruhet e drejta e autorit. Por, kur kjo e drejtë kërkohet në produktin përfundimtar, atëherë në këto raste e drejta e autorit mohohet.

 

 

Tekstet zyrtare të natyrës juridike, administrative, legjislative, si dhe përkthimet e tyre zyrtare respektive

Në tekstet zyrtare, ligji nuk liston se cilat dokumenta, akte, shkresa përfshihen. Kështu që, ky fleksibilitet na lë të radhisim: · Tekstet zyrtare të kodeve dhe ligjeve, të përfshira në përmbledhëset dhe fletoret zyrtare të karakterit legjislativ e administrativ dhe përkthimet e tyre zyrtare; · Tekstet zyrtare të akteve nënligjore të Këshillit të Ministrave dhe aktet nënligjore të ministrave që dalin të botuara në fletoret zyrtare; · Tekstet e akteve nënligjore në formën e rregulloreve të brendshme të ministrive dhe institucioneve qendrore; · Aktet nënligjore dhe vendimet e administratës së qeverisjes vendore; · Tekstet dhe modelet e shkresave zyrtare dhe të akteve administrative të lëshuara nga organet e administratës publike, qendrore e vendore; · Tekstet e vendimeve gjyqësore, të dhëna në emër të popullit në shkallët e ndryshme të gjyqësorit, si dhe në Gjykatën Kushtetuese; · Tekstet e vendimeve me karakter administrativ të lëshuara nga organe administrative të specializuara me ligj për ushtrimin e kompetencave me karakter disiplinor e ndëshkues; Koncepti “tekst zyrtar” nënkupton një tekst, që nuk mjafton të jetë saktësisht dhe pa gabime teksti i një ligji të aprovuar nga Parlamenti, i cili është në fuqi, por që është versioni zyrtar i ligjit, i marrë nga botimi në Fletoren Zyrtare të botuar nga një organ i specializuar dhe i njohur me ligj, siç është Qendra e Botimeve Zyrtare, (QBZ-ja) dhe jo të botuara apo të përkthyera nga kushdo. Versione të këtyre ligjeve, akteve apo të teksteve  të botuara nga të tretët pa autorizimin e parlamentit nuk janë zyrtare. Kur vjen fjala për t’i përdorur për lexim, koment, interpretim dhe analiza këto tekste zyrtare mund të shfrytëzohen lirisht pa pasur nevojë për leje apo autorizim nga organet që i kanë nxjerrë. Ky quhet Përdorim i drejtë i tyre dhe materialet mund të gjenden në internet, biblioteka, etj. Ndërsa, kur vjen puna për riprodhimin e tyre ndryshon situata, sepse ky veprim nuk mund të bëhet pa leje. Këto tekste zyrtare mund të botohen dhe ribotohen, shpërndahen e transferohen vetëm me lejen e institucionit që i ka nxjerrë ato. Çdo përdorim tjetër pa autorizim sjell shkeljen e një të drejte, që nuk buron nga ligji për të drejtën e autorit, por lidhet me ligje të tjera që rregullojnë aktin apo tekstin përkatës zyrtar.

Në rastin kur një ligj, akt nënligjor, vendim gjyqësor etj., interpretohet dhe analizohet në një tekst universitar, në një komentar, manual etj., atëherë përdorimi i neneve, (qoftë në ligjëratë të drejtë duke u cituar, qoftë në ligjëratë të zhdrejtë) është i mundur të bëhet pa  lejen e organit që e ka nxjerrë apo aprovuar, sepse pjesa qendrore e veprës lidhet me një punë krijuese të re, që analizon termat, shprehjet, situatat që rregullon ligji konkret. Kështu, mbështetur në këtë analizë, doktrina juridike e botuar në formën e teksteve, monografive, komentarëve etj. nuk futet në kategorinë e “teksteve zyrtare të natyrës juridike” dhe si rezultat gëzon mbrojtje nga ligji për të drejtën e autorit.

Simbolet zyrtare të shtetit, Simbolet zyrtare të institucioneve, të organeve administrative dhe të autoriteteve publike janë shenja dalluese me karakter institucional kombëtar apo lakol që mbartin në vetevete një kompleksitet të ndërtuar në mënyrë konvencionale, me qëllimin për të shprehur në mënyrë të përmbledhur figurative personalitetin juridik të institucionit dhe mesazhin e veprimtarisë së tij. Si të tilla mund të përmendim: vulën, flamurin, emblemat, medalionet, medaljet, armët, elementë të veçuar, si: sigla dhe dizajni i përdorur në faqen e internetit të institucionit, uniformat ushtarake apo civile të kategorive të caktuara, si për shembull, ushtarakë, gjyqtarë etj. Kuptohet që vizatimet dhe dizajni i figurave, shenjave dalluese, emblemave etj., si rregull i bën një person me eksperiencë në fushën e arteve të bukura. Nga ana tjetër, simbolet zyrtare janë në vetvete një punë krijuese dhe intelektuale, por nuk konsiderohen vepra, sepse ndonëse kanë karakteristikat e veprës përjashtohen shprehimisht nga e drejta e autorit dhe nga mbrojtja e tyre nga ky ligj. Atëherë lind pyetja:

· A gëzojnë të drejta autori dhe krijuesit e simboleve zyrtare? Krijuesit gëzojnë të drejta, por jo si autorë, që do të thotë se nuk kanë të drejta vetjake jopasurore dhe pasurore që burojnë nga autorësia. Ata gëzojnë të drejta që burojnë ose nga marrëdhëniet e punës, (kur janë të punësuar pranë institucionit që përdor shenjat dalluese), ose të drejta si të porositur, që burojnë nga një kontratë porosie, (kur kanë lidhur një kontratë të tillë me subjektin apo institucionin që ka porositur përgatitjen e shenjës dalluese apo të emblemës). Në këtë rast, krijuesit gëzojnë të drejtat pasurore që burojnë nga kontratat respektive, por nuk kanë të drejtat personale jopasurore që janë karakteristike për çdo autor, sepse emri i tyre nuk shoqëron veprën në fjalë, në mënyrë formale11.

Gjykata e Shkallës së Parë Tiranë në seancën e datës 14.02.2005 mori në shqyrtim çështjen civile R. P. kundër Ministrisë së Mbrojtjes me objekt: Njohjen e të drejtës së autorit për kompozimin e: Uniformave verore dhe dimërore, të Emblemës së Ministrisë së Mbrojtjes, të Emblemës së Policisë Ushtarake, të Emblemës së Shërbimit të Kundërzbulimit dhe të Emblemës së Shërbimit Informativ. Pala paditëse ngre pretendimin se është autor i veprave të mësipërme. Nga procesi gjyqësor rezulton se në vitin 1996 është zhvilluar një konkurs nga Ministria e Mbrojtjes për ndërrimin e uniformës, shenjave dalluese dhe emblemës, konkurs në të cilin paditësi pretendon se punimet e tij në një sfilatë u miratuan dhe u kaluan në prodhim e në përdorim në të gjithë sistemin e Ministrisë së Mbrojtjes dhe të Ministrisë së Rendit. Pala paditëse paraqiti me cilësinë e provës një videokasetë në të cilën është filmuar sfilata e organizuar para komisionit. Në të nuk gjendet asnjë e dhënë në lidhje me datën e zhvillimit tëkonkursit. Është paraqitur me cilësinë e provës dhe një shkresë e lëshuar nga Qendra Kulturore e F.A me nr. prot. 295, datë 03.08.2004, ku mungon data e saktë e këtij aktiviteti. Paditësi nuk është paraqitur si një relator i punimeve të tij, por si një relator modelesh të prezantuara në një sfilatë. Si konkluzion, nuk gjenden momente të tilla në relatimin e tij që ta lidhin paditësin me modelet e prezantuara në sfilatë me autorin e tyre. Videokaseta nuk provon lidhjen dhe përkatësinë e palës paditëse mbi modelet, (bocetat) e paraqitura në këtë sfilatë. Në këtë ekspertim u synua të provohej nëse modelet e paraqitura me cilësinë e provës dhe modelet e paraqitura në sfilatë, në album dhe ato të miratuara me rregulloren e Uniformave të Armatosura janë të njëjta. Nga akti i ekspertimit rezultoi se këto modele janë të njëjta me ato në album, në videokasetë dhe në rregullore. Megjithatë, gjykata arsyeton se vetëm firmosja nga ana e paditësit e bocetave të paraqitura në gjykim pa gjykuar në tërësi mbi stilin e tij, linjën kompozicionale, etj., nuk mund të provojë autorësinë e këtyre veprave. Ministria e Mbrojtjes kërkoi rrëzimin e këtij kërkimi se ai vjen në kundërshtim me Kodin e Punës, (nenet 135 dhe 136), pasi pala paditëse ka qenë në marëdhënie punë me palën e paditur dhe paguhej për punën e kryer, si dhe në kundërshtim me disa nene të ligjit “Për të drejtën e Autorit”12. Gjykata, në lidhje me këtë prapësim të palës së paditur, çmoi se ai nuk është i drejtë dhe i bazuar. Referimi te këto nene ka të bëjë me zgjidhjen e një problemi tjetër dhe më konkretisht, me raportet midis autorësisë mbi një vepër me pronësinë e parë apo përdorimin mbi të drejtat morale dhe ekonomike të cilat burojnë nga autorësia mbi veprën. Përsa kohë që jemi përpara veprave të parashikuara nga ligji “Për të drejtën e Autorit”, do të flitet për autorësi mbi këto vepra. “Do të ishte e mjaftueshme që emri i tij të ketë dalë në vepër në mënyrën e zakonshme”, gjë e cila nuk rezultoi gjatë këtij gjykimi nga provat e paraqitura. Në praktikën gjyqësore ka pasur edhe raste të tjera të ngjashme. Një nga çështjet që duhet shtruar para gjykatës është ajo që ka të bëjë me listimin e simboleve zyrtare, të shenjave etj. Ligji për të drejtën e autorit nuk e përdor plotësisht një mënyrë të tillë, por kriteri dallues do të lidhet me faktin nëse simbolet, shenjat etj. janë tregues të personifikimit të një institucioni zyrtar, në formën e siglës, të stemave, të vulës, të dizajnove të akteve dhe dokumentacionit, të uniformave dhe shënimeve me karakter publicitar, njohës dhe individualizues. Shenja dhe simbole përdorin edhe subjektet institucionet private. Atëherë lind pyetja:

· A gëzojnë mbrojtje si vepra simbolet dhe shenjat dalluese të subjekteve private fitimprurëse apo jofitimprurëse?

Shenjat dalluese të subjekteve private mund të jenë të llojeve të ndryshme. Ato janë kombinime figurash, ngjyrash, tingujsh etj. dhe synojnë të individualizojnë jo vetëm subjektet, por edhe shërbimet, mallrat apo produktet që këto subjekte tregtojnë apo ofrojnë në treg. Këto shenja apo simbole ndahen në dy grupe: a) simbole që janë të regjistruara si marka tregtare, dizajno industriale apo marka prodhimi, dhe b) simbole apo shenja dalluese që thjesht individualizojnë personalitetin e subjektit. Shenjat dhe simbolet që kanë statusin e markës apo dizajnos gëzojnë mbrojtje të veçantë nga ligji për pronësinë industriale dhe janë të përjashtuara nga ligji për të drejtën e autorit, sepse nuk konsiderohen vepra, pavarësisht se janë krijuar nga autorët e tyre. Ndërsa shenjat e tjera dalluese dhe individualizuese, të cilat nuk janë regjistruar si marka apo dizajno industriale, por që iu referohen subjekteve private jofitimprurëse, do të konsiderohen vepra dhe do të mbrohen nga ligji për të drejtën e autorit. Lidhur me simbolet zyrtare ka edhe një problem tjetër. Ligji për të drejtën e autorit të vitit 1992, nuk e specifikonte të detajuar kategorinë e simboleve dhe shenjave zyrtare si një përjashtim nga ligji për të drejtën e autorit, ashtu siç është rregulluar në ligjin aktual për të drejtën e autorit që është në fuqi. Atëherë, lind pyetja:

· A do të kenë mbrojtje si vepra, shenjat apo simbolet zyrtare, të kryera para hyrjes në fuqi të ligjit të vitit 2005?

Në kërkesëpadinë me objekt: detyrimin e palës së paditur të shpërblejë dëmin e krijuar, që lidhet me të drejtat e autorit, paditësi B. K. ka paditur Ministrinë e Mbrojtjes. Paditësi është piktor dhe ka bashkëpunuar me të paditurin në vitet 1997-1998, duke relizuar ndryshimet fillestare të simboleve të armëve të ushtrisë, uniformave dhe divizave ushtarake. Me Urdhërin nr. 315, datë 01.07.2003, paditësi është emëruar si anëtar i Komisionit të Reformimit të Reformave Ushtararke. Paditësi i ka dorëzuar përfaqësuesit të palës së paditur të gjitha modelet grafike dydimensionale. Nga përfaqësuesit e palës së paditur referuar vërtetimit përkatës për 347 modelet e krijuara nga paditësi si stilist, palët janë angazhuar të respektojnë të drejtën e autorit referuar dispozitave ligjore. Këto modele paraprakisht ishin miratuar dhe nga titullarët e Ministrisë së Mbrojtjes. Në pozitat e mirëbesimit, duke menduar se porositësi ishte shteti, nisur dhe nga premtimet, paditësi ka përfunduar me sukses të plotë, sfilatën ushtarake në shtator 2003. Provë për këtë është edhe kaseta e regjistrimit të sfilatës. Drejtoria e Inspektimit të Përgjithshëm ka pranuar vetëm shpërblimin në shumën prej 112.000 lekësh si anëtar komisioni, ndërsa çdo detyrim tjetër refuzohet me arsyetimin se: “… nga ana e paditësit është refuzuar të lidhet kontratë”. Paditësi ka kërkuar vlerësimin e dëmit të përbërë nga: shpenzimet e nevojshme për realizimin e atyre objektivave që pala e paditur kishte ngarkuar; të drejtat ekonomike të autorit, si dhe fitimin e munguar. Në lidhje me shpenzimet e kryera nga paditësi dhe vlerësimin e të drejtës së autorit u caktua një grup ekspertësh13.

Mjetet e pagesës

Kur flasim për mjete pagese kemi parasysh: monedhat, kartmonedhat, të gjitha llojet e çeqeve, të letrave me vlerë, të bonove të thesarit, etj. Këtu futen dizajnot dhe vizatimet e këtyre mjeteve të pagesës. Ligji për të drejtën e autorit të vitit 1992 nuk i përjashtonte mjetet e pagesës nga mbrojtja e tij dhe në praktikë ka pasur raste të konflikteve për të drejtën e autorit të lidhur me dizajnot e mjeteve të pagesës.

Një rast i tillë lidhet me çështjen civile të Shtëpisë Botuese “Teknotrade” kundër Bankës së Kursimeve, me objekt shpërblimin e dëmit të ardhur nga shkelja e së drejtës së autorit, lidhur me modelin e çekut të udhëtarit të vizatuar nga pala paditëse dhe të aprovuar nga Banka, si dhe me të drejtën e shumëfishimit dhe të shpërndarjes së tij nga shtëpia botuese. Palët, veç marrëveshjes që kishin nënshkruar, ku parashikohej edhe ekskluziviteti i prodhimit dhe shumëfishimit të çekut të udhëtarit, paraqitën edhe modelin çekut të pranuar nga Drejtori i Përgjithshëm i Bankës, në shpinë të të cilit ishte deklarata me shënimin, se: nëse e drejta e ekskluzivitetit për prodhimit dhe shumëfishimin e çekut të udhëtarit shkelej nga palët, pala e paditur i detyrohej palës paditëse të paguante një dëmshpërblim në masën 5 milion lekë të reja. Kjo e fundit pretendonte se shënimi ishte shtuar pas shpinës së modelit në vendin para nënshkrimit të Drejtorit për aprovimin e tij. Gjykata nuk e analizoi këtë fakt lidhur me këtë provë, por vlerësoi ta rrëzonte padinë me argumentimin se nuk jemi para të drejtës së autorit, meqenëse palët nuk e kanë parashikuar shprehimisht këtë gjë në kontratë14.

Lajmet dhe informacioni i shtypit. Këtu futen të gjitha lajmet e ditës të transmetuara nga media dhe nga mjetet e tjera të shtypit. Nga pikëpamja gazetareske duhet të dallojmë disa kategori të dhënies së një informacioni të caktuar: lajmin, reportazhin, kronikën, analizën dhe komentin dhe secila prej tyre mund të ketë nënkategoritë e veta në varësi të informacionit dhe formës së tij. Lajmet e ditës, në kuptimin që përdor ligji për të drejtën e autorit, mund t’i referohen të gjitha këtyre formave të dhënies së informacionit, ashtu si kundër mund t’i referohen vetëm llojit të parë: lajmit. Kjo do të varet nga fakti se si jepet infromacioni në brendësi të tyre. Lajmet zakonisht japin një pasqyrim mekanik të një të dhëne, të një fakti apo ngjarjeje, pa u shoqëruar me komentim apo analizë nga ana e autorit dhe, si të tilla, nuk gëzojnë mbrojtjen e garantuar nga ligji për të drejtën e autorit. Në të kundërt, reportazhi, analiza, komenti kanë më tepër mundësi potenciale të jenë vepra, por kjo gjë mbetet gjithmonë në varësi të shkallës së origjinalitetit dhe të aftësive krijuese të autorit të tyre. Sa më afër braktisjes së elementëve mekanik dhe riprodhues të një ngjarje apo fakti të ndodhur, aq më pranë të drejtës së autorit është personi që i ka përgatitur. Në këtë pikë, vlen të bëhet dallimi që kanë buletinet e lajmeve, me gazetat që pasqyrojnë lajme të ditës, për të kuptuar se në cilin rast një lajm dite shndërrohet në një vepër që gëzon mbrojtjen nga ligji për të drejtën e autorit. Si rregull, buletini përfaqëson një nivel punë sistematizuese dhe përmbledhëse javore më të madhe, sesa gazeta me lajme të ditës. Kjo do të thotë, që buletini ka gjasa më shumë sesa lajmi që të ketë mbrojtje nga e drejta e autorit. Në rastin e mëposhtëm, shohim sesi dhënia në mënyrë indirekte e një informacioni bazuar në formën e një pamje të caktuar është objekt i diskutimit në sistemin gjyqësor francez dhe në Komisionin Europian. Në këtë rast, informacioni konsiderohet jo i drejtpërdrejtë, sepse në fakt nuk është ai qëllimi i dhënies së një lajmi të caktuar, por gjithsesi nuk mund të japësh lajmin pa dhënë pamjet që do të jenë thelbi i këtij lajmi.

Pamjet e një vepre që gëzon mbrojtje nga ligji për të drejtën e autorit të vërtetë janë pjesë e lajmit, por liria e të shprehurit në një lajm lidhur me to, duhet të respektojë të drejtat e autorëve, veprat e të cilëve janë pjesë e lajmeve, informacioneve, fotografive etj.

Në çështjen France 2 kundër France15 rezulton se gjatë transmetimit të një emisioni lajmesh nga France 2, (Antenne 2) për rihapjen e punës restauruese në Teatrin e Champs

– Elysees, kamera fokusoi disa herë, për një kohë prej 49 sekondash, afreskon e famshmetë teatrit të krijuar nga Edouard Vuillard. Shoqëria e manaxhimit kolektiv të arteve vizuale SPADEM që përfaqëson edhe pronën Vuillard, kërkoi dhe më në fund arriti të merrte kompensim për shkeljen e së drejtës së autorit16. France 2 u ankua para Komisionit Europian, se analiza e Cour de Cassation ishte në kundërshtim me Artikullin 10 të EHCR. Komisioni nuk ishte dakort. Megjithëse ai pranoi se në parim e drejta e autorit është një kufizim i lirisë së shprehjes dhe informacionit sipas Artikullit 10, Komisioni vuri re se e drejta e autorit është një e drejtë që rregullohet me ligj për qëllim të mbrojtjes së të drejtave të të tjerëve. Dhe më pas shtoi: “Normalisht nuk u takon organeve të Konventës që të vendosin, në bazë të Artikullit 10(2), konfliktet e mundshme midis të drejtës për të komunikuar lirisht informacion, nga njëra anë, dhe të drejtës së autorëve mbi punët e komunikuara, nga ana tjetër.” 17

Shprehja dhe fjala e lirë janë dy koncepte që konkurrojnë shpesh me njëri-tjetrin, por që praktikisht duhet të bashkëjetojnë, sepse nuk mund të flitet për të drejtat e autorit pa respektuar të drejtat e njeriut dhe anasjelltas.

Në rastin kur lajmi apo informacioni i dhënë nëpërmjet tij nuk janë një pasqyrim mekanik i realitetit, por prezantojnë një punë krijuese të autorit, një harxhim të energjive të tij për të dalë nga kornizat e një pasqyrimi mekanik të ngjarjeve, por trajtohen në dinamikën e tyre, nën analizën e shkaqeve dhe faktorëve që kanë ndikuar mbi ngjarjen që përbën boshtin e lajmit, nën një vështrim historik, krahasues etj. në varësi të llojit të shkrimit, atëherë themi se jemi para një vepre dhe jo para një lajmi dite. Pra, si konkluzion, që të përcaktojmë më lehtë dallimin midis “lajmit të ditës”, që nuk mbrohet nga ligji për të drejtën e autorit dhe “lajmit të ditës” që gëzon mbrojtjen e autorësisë duhet të theksohet ndryshimin midis “lajmit” dhe “përshkrimit të lajmit”, ose shprehjes së tij.

Në konfliktin civil ATA kundër SHPLE rezulton se: ATA është një agjenci lajmesh, që nxjerr një buletin të përditshëm lajmesh dhe ua shpërndan atë bashkë me shërbimin e saj personave të interesuar, si për shembull gazeta, radio, etj., kundrejt një pagese. “E” është një agjenci private lajmesh, e cila merr shërbimin dhe buletinin e ATA-s dhe ua shpërndan klientëve të saj nën emrin e saj. ATA paraqit padi në gjykatë për shkeljen e të drejtës së autorit mbi disa lajme të saj, të nxjerra nën emrin e E-së. E-ja pretendon se nuk jemi para shkeljes së të drejtës së autorit, sepse në ligjin “Për të drejtën e autorit”, përcaktohet se lajmet e ditës nuk përfshihen në rrethin e veprave që gëzojnë mbrojtjen e së drejtës së autorit18. Në rastin e mëposhtëm praktika ndërkombëtare gërsheton disa elementë veprash së bashku: intervistën brenda një lajmi dhe fotografinë e një vepre arti në sfond të të intervistuarit.

Kështu, në çështjen Boogschutter kundër De Volkskrant19, rezulton se rasti ka të bëjë me një intervistë të botuar në gazetën e përditshme De Volkskrant me një corporate raider20. Pjesa ilustrohej me një fotografi të marrë në zyrën e të intervistuarit. Në foto shquhej shumë mirë një nga veprat e artit që ndodhej në zyrë, statuja e një harkëtari, i cili e kish drejtuar harkun mbi kokën e atij që i kish koleksionuar. Shoqëria holandeze për licencimin në arte vizuale, Stichting Beeldrecht, ngriti padi për dëmshpërblim për shkelje të së drejtës së autorit. Meqenëse e drejta holandeze nuk njeh as mbrojtjen për përdorim të drejtë, (fair use), i padituri u mbrojt me nenin 10 të Konventës Europiane të të Drejtave të Njeriut (ECHR). Megjithëse, në fund vendosi në favor të paditësit, gjykata përsëri ra dakord se në disa rrethana, e drejta e autorit mund të jetë në konflikt me Nenin 10. Gjykata nuk e pa të nevojshme të invokonte Nenin 10 në këtë rast, sepse arriti në përfundimin se shfaqja e artit në një mënyrë të tillë të shquar dhe të dukshme nuk ishte fare e nevojshme për qëllim të raportimit të lajmeve nga De Volkskrant.

Të dhënat dhe faktet e thjeshta. Këtu futen thjesht faktet dhe të dhënat e paraqitura në evidenca apo të dhëna statistikore, të cilat pasqyrohen si shifra apo përqindje pa u shoqëruar me kurrfarë analize apo komenti. Këto të dhëna nuk gëzojnë mbrojtje nga ligji për të drejtën e autorit, sepse nuk përbëjnë vepër. Shpesh në raportet e institucioneve të specializuara apo në faqet e shtypit të përditshëm ka statistika për numrin e të papunëve etj., të aksidenteve automobilistike, të vetëvrasjeve, nivelin e varfërisë etj. Ato nuk përbëjnë vepër. Pasqyrimi i tyre në formë tabelash, të dhënash, shifrash dhe faktesh, nuk i shndërron ato në vepra letrare a shkencore. Nëse mbi bazën e këtyre të dhënave dhe fakteve, përgatitet një artikull me analiza, komente, vlerësime dhe konkluzione, atëherë ky i fundit është vepër, në kuptimin e këtij ligji dhe gëzon mbrojtje nga e drejta e autorit. Në çështjen The National Basketball Association kundër Motorola, Inc21, rezulton se në janar 1996, Motorola Inc dhe Sports Team Analysis and Tracking Systems Inc (STATS), promovuan shërbimin e mesazheve SportsTrax, i cili ofronte informacion të vazhdueshëm për lojërat e NBA-së që po zhvilloheshin ndërkohë. Motorola prodhoi dhe hodhi në treg pajisjen për këto lloj mesazhesh, (pager), ndërsa Stats-i grumbullonte dhe raportonte informacionin për lojën, i cili dërgohej më pas në pager, duke përfshirë rezultatin, kohën e mbetur, dhe skuadrat që luanin. Stats kishte gjithashtu edhe një faqe në internet që ofronte informacion të ngjashëm. Si pager/pajisja dhe faqja e internetit ofronin informacion në kohë reale, domethënë gjatë kohës që zhvillohej loja. Para hedhjes në treg të pajisjes, edhe NBA-ja kish biseduar me Stats-in dhe Motorola-n për zhvillimin e këtij shërbimi. Bisedimet kishin dështuar. Motorola lidhi marrëveshje me Stats-in për t’u ofruar informacionin mbi lojën, të cilin e mblidhte nëpërmjet reporterëve, që monitoronin televizionin dhe emisionet në radio. Më pas, këta i hidhnin statistikat në një program kompjuteri dhe këto me pas çoheshin në SportsTrax në intervale periodike, (zakonisht çdo dy minuta), kurse faqja e internetit rinovohej nga informacioni çdo 15 sekonda. Në mars 1996, NBA-ja paditi Motorola-n dhe Stats-in për shkelje të të të drejtës së autorit dhe përvetësim tregtar e të paligjshëm sipas ligjeve të Nju Jorkut. NBA-ja deklaroi se lojërat e basketbollit përbënin në vetvete një kategori që mbrohej nga e drejta e autorit. Ky pretendim mbështetej nga një precedent i mëparshëm Baltimore Orioles, Inc. kundër major League Baseball Players Ass’n për të mbështëtur argumentin se lojërat vetëmbroheshin me të drejtë autori. Gjykata e hodhi poshtë këtë pretendim, sepse në atë rast ishte diskutuar mbrojtja me të drejtë autori e transmetimeve të lojërave të basketbollit dhe jo mbrojtja me të drejtë autori e vetë lojërave.

Folklori (arti popullor)

Folklori është krijmtaria gojore e popullit e transmetuar brez pas brezi me këngët, vallet, veshjet, fjalët e urta e proverbat, anekdotat etj., e përmbledhur në atë që quhet art popullor. Folklori përbëhet nga elementë artistikë e tradicionalë, të përjetësuara dhe të krijuara nga një komunitet ose individ i këtij komuniteti, të cilave nuk u njihet autori dhe që pasqyrojnë vlerat kulturore e artstike dhe trashëgiminë e këtij komuniteti. Krijimet popullore nuk duhet të jenë të botuara në formë përmbledhjesh, antologjish, katalogësh, tekstesh etj., sepse puna përmbledhëse, sistemuese, analizuese, grupuese, etj., i klasifikon ato si vepra në formën e përmbledhjeve apo përshtatjeve. Këto të fundit, mendoj që konsiderohen vepra të prejardhura, sepse mbartin në vetevete, një minimum punë krijuese, përmbledhëse, sistematizuese etj. Mund të përmendim këtu tekstet e folklorit, apo antologjitë që përdoren në procesin mësimor, përmbledhjet apo katalogët e botuar nga Instituti i Kulturës Popullore, veprat e autorëve të ndryshëm, si për shembull, vepra e Gjeçovit “Kanuni i Lekë Dukagjinit” etj. Gjeçovi në veprën e tij nuk krijoi rregulla nga e para, por shëtiti krahinë më krahinë, fshat më fshat, kullë më kullë dhe grumbulloi një trashëgimi gojore popullore që transmetohej nga brezi në brez dhe që vjen në ditët tona si Kanuni i Lek Dukagjinit. Ky botim vjen te ne jo me sigurinë që e ka krijuar personi, emrin e të cilit mban, por me sigurinë që është krijuar dhe zbatuar në kohën kur ai sundonte mbi një zonë të caktuar të Shqipërisë veriore. Megjithatë, autori i kësaj vepre mbetet Gjeçovi, i cili, jo vetëm i grumbulloi, por edhe i sistemoi normat dhe rregullat e tij në institute të caktuara të së drejtës dhe krijoi mundësinë e njohjes dhe të studimit të këtij kanuni, që dëshmon për aftësitë shtetformuese të popullit shqiptar.

Marre nga Revista JETA JURIDIKE 2007

Shënim I Stafit I DrejtesiaShqiptare.com:

E drejta e autorit mbetet i  autorit të punimit . Opinionet e shprehura  dhe studimet  juridike  e publikuara në këtë Website janë të autorëve përkatës  qe I upload ato.Ne nuk pranojme asnjë përgjegjësi për pikëpamjet, vërtetësinë e informacionit që përmbajnë artikujt që publikon dhe shkeljet e se drejtës së autorit.Kushdo që ka ndonje ankese  rreth  së  drejtës  së autorit ne publikimet e ketij website,  është I lutur  te dërgoje një email  tek kontakt@drejtesiashqiptare.com.  Ne do ta  shqyrtojmë me përgjegjesi ankesën.

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

nine + 14 =

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Powered by WordPress | Designed by: Dog Groomer | Thanks to Assistant Manager Jobs, Translation Jobs and New York Singles