Eutanazia dhe debati ligjor per legalizimin e saj-Leticja Lekaj

Diskutimet mbi eutanazinë përbëjnë sot nje debat të hapur për shumë shoqëri demokratike. Përplasje idesh dhe mendimesh mes sitemesh dhe vlerash të ndryshme juridike, te cilat detyrimisht të vënë përpara një zgjedhjeje. Kush duhet të ketë përparësi, e drejta e jetës, apo e drejta për të zgjedhur vdekjen? Ose e thënë ndryshe, a ka cdo person të drejtën, ose a është ai i lirë për te vendsour vetë për të vdekur ose për të bërë vetëvrasje? Dhe në rast se po, a e ka ai të drejtën ligjore dhe morale për të kërkuar ndihmë dhe mbështetje nga persona të tjerë në kryerjen e një veprimi të tillë? Janë pikërisht këto problematika që do të trajtohet dhe qëllimi i kësaj kumtese është të japë një pasqyrë të plotë të legjislacioneve të shteteve të ndryshme të cilat e kanë legalizuar eutanazinë, si dhe ato që janë plotësisht kundër, duke iu referuar edhe praktikës së Gjykatës së Strasburgut.

  1. 1. Cfarë është eutanazia?

Betohem për mjekun Apollo e Asclepio e Igea e Panacea dhe për të gjithë zotat e tjerë,duke i thirrur si dëshmitarë, se do të zbatoj më të gjithë forcën dhe gjykimin tim, këtë betim dhe këtë angazhim:..

Nuk do t’i jap askuj, edhe nqs e kërkon, një mjekim vdekjeprurës, dhe as nuk do të sugjeroj një këshillë të tillë”

(Betimi i Hipokratit, formula klasike, 430 p.e.s)

 

Një betim shumë i fortë dhe domethënës, i bërë që në lashtësi, dhe që është baza për etikën  e çdo mjeku gjatë gjithë karrierës së tij, në luftën e madhe me vdekjen dhe shpëtimin e jetës së pacientëve. Po në rastin e stërmundimeve të mëdha, sëmundjeve të pashërueshme, distrofisë muskulare, bllokimit në një shtrat spitali ku lidhja me jetën është thjeshtë një lidhje me aparaturat spitalore, a mund të quhet jetë?

Kjo ngjall diskutime të shumta morale, fetare dhe juridike. Përplasje mes idesh dhe juridiksionesh të ndryshme, ku çdo shtet mban qëndrimin e vet, duke tentuar nga njëra anë të mbrojnë të drejtën për të jetuar të këtyre qënieve, por nga ana tjetër edhe të drejten për të vendosur çdokush në mënyrë autonome ti japë fund jetës se vet, duke u bërë kështu një debat i thellë dhe serioz për çdo shtet. Por çfarë është eutanazia? Cfarë përfaqëson ajo në aspektin mjekësor dhe ligjor?

Historiani Suetonius (AD 63-14), përshkruan se si perandori August, duke vdekur shpejt dhe pa dhimbje në duart e gruas së tij Livia, përdori termin Eutanazi për të treguar atë çfarë dëshironte në atë moment. Ndërsa folozofi dhe burri i shetit Francis Bacon (1561-1626) ishte i pari që e përdori termin eutanazi në konteksin mjeksëor, duke u shprehur se roli i mjekut nuk ishte vetëm për të përmirësuar shëndetin e pacientit, por për të lehtësuar vuajtjet dhe dhimbjet, dhe jo vetëm kur ky lehtësim mund të ndihmonte për përmirësimin e shëndetit por edhe kur ai mund të shërbente për të bërë një kalim të lehtë dhe të drejtë drejt vdekjes. Pacientët që ishin gati të vdekur nuk mund të braktiseshin por duhej t’u jepej çdo kujdes i mundshëm për t’i ndihmuar ata të lënë këtë botë në një mënyrë sa më të lehtë dhe të butë. Ky ishte mendimi mbizotërues deri në shek. XIX i cili përshkruante me saktësi atë  çfarë ne sot kuptojmë me qetësuesat, apo barnat qe na mundësojnë një vdekje të lehtë.[1]

Fjala eutanazi rrjedh nga fjalët greke eu që do të thotë e mire, dhe thanatos, vdekje, pra ka të bëjë me një vdekje të mirë, të lehtë, duke i dhënë fund jetës në një mënyrë për të lehtësuar dhimbjet dhe vuajtjet. Sipas Medical Ethics, përkufizimi i saktë i eutanazisë është: “një ndërhyrje e paramenduar e ndërmarrë me qëllimin e qartë për t’i dhënë fund jetës, për të lehtësuar në këtë mënyrë dhimbjen dhe vuajtjet e rënda”.[2] Megjithatë ata që mbështesin eutanazisë  e përkufizojnë atë si një vdekje e mirë dhe/ose e mëshirshme, e ndërsa ata që e kundërshtojnë shprehen se ajo është një fjalë e zbukuruar e cila përdoret në vend të fjalës vdekje. Eutanazia shfaqet në forma të ndryshme, të cilat sjellin grupime të ndryshme pro ose kundër.

Eutanazia aktive dhe pasive: në rastin e eutanazisë aktive, një person në mënyrë të drejtëpërdrejtë dhe me paramendim shkakton vdekjen e personit të sëmurë rëndë. Pra si pasojë e një veprimi nga ana e tij, që mund të jetë psh një overdozë qetësuesash, shkaktohet vdekja e pacientit. Ndërsa ne eutanazinë pasive, ata nuk i marrin jetën personit në mënyrë të drejtëpërdrejtë, por thjeshtë e lejojnë atë të vdesin, psh duke ndaluar  përdorimin e mjekimeve, të domosdoshme për vazhdimin e jetës. Ky është një dallim moralisht i pakënaqshëm, sepse në rastin e eutanazisë pasive, një person edhe pse nuk vret në mënyrë direkte pacientin, ata janë të vetëdijshëm që rezultati i mosveprimit të tyrë do të shkaktojë vdekjen e këtij pacienti. Dhe mund të bëhet ose duke fikur aparaturat mjekësore që e mbajnë personin në jetë, duke bërë që ata të vdesin kështu nga vetë sëmundja që kanë; ose duke mos kryer operacionin që mund t’i zgjaste jetën pacientit për një kohë të shkurtër.

Eutanazia vullnetare dhe jo vullnetare : eutanazia vullnetare ka të bëjë me bërjen e kërkesës nga ana e pacientit i cili dëshiron të vdesë. Ndërsa eutanazia jo-vullnetare ndodh atëherë kur personi është i pavullnetshëm ose ndryshe i paaftë (psh, fëmijët e vegjël apo personat me inteligjencë krejtësisht të ulët) të bëjnë një zgjedhje kuptimplotë ndërmjet të jetuarit dhe vdekjes, dhe në këtë rast, një person i përshtatshëm merr vendimin në vend të tyre. Gjithashtu, eutanazia jo-vullnetare përfshin edhe rastet kur, personi është një fëmijë, i cili edhe pse është në kushte mendore dhe fizike të marrë vendime vetë, nuk i lejohet nga ligji pasi nuk është madhorë dhe nuk ka zotësi për të vepruar. Atëherë edhe në këtë rast, është dikush tjetër që merr vendimet në emër të tyre, kryesisht janë përindërit, të cilët kanë edhe kujdestarinë mbi fëmijët.

Eutanazia indirekte: ka të bëjë me sigurimin e trajtimeve (zakonisht për të reduktuar dhimbjen), të cilat kanë si efekte anësorë shpejtimin e vdekjes së pacientit. Në këtë rast, meqë qëllimi kryesor nuk është të vrasësh, kjo shihet nga disa grupime të ndryshme, si një veprim moralisht i pranueshëm.

Vetëvrasja e asistuar: i referohet rasteve kur personi i cili është duke vdekur, ka nevojë për ndihmën e dikujt tjetër në kryerjen e këtij veprimi. Kjo ndihmë mund të jetë thjeshtë në formën e sigurimit të drogave apo substancave të tilla, nga nje doktor, anëtarë i familjes apo cdo person tjetër.[3]

 

  1. 2. Kuadri ligjor aktual mbi eutanazinë në vendet e Europës dhe më gjërë

 

Eutanazia aktive konsiderohet si krim në pjesën më të madhe të vendeve të botës dhe ligjet në lidhje më të, diku janë të qarta, në një shtet tjetër jo, e sidomos në lidhje me vetëvrasjen e asistuar. Në prill të 2001, Hollanada u bë shteti i parë europian i cili legalizoi eutanazinë dhe vetëvrasjen e asistuar, në raste dhe në rrethana specifike. Kjo erdhi pas një periudhe të gjatë përpjekjesh duke filluar që nga viti 1973, pas sondazhesh dhe referendumesh te shumta të cilat treguan se populli hollandez ishte gjithmonë e më pro kësaj nisme, duke bërë që përqindja të rritej, nga 40 % në 1966 në 70% në 1990. Gjykata e Leeuëarden, u shpreh se doktori nuk duhet të mbajë përgjegjësi penale kur janë plotësuar kërkesat materiale e procedurale. Gjykata e Lartë dha vendimin më të rëndësishëm mbi këtë çështje në 1984 kur ajo pranoi dhënien fund të jetës vetëm kur të përmbushen disa kritere specifike siç janë: 1. Një kërkesë specifike dhe e vullnetshme nga ana e pacientit, 2. Një dhimbje e papërballueshme dhe një situatë e pashpresë pa prespektivë përmirësimi, 3. Të mos ketë alternativa të tjera më të arsyeshme për të lehtësuar dhimbjen, 4. Eutanazia te kryhet nën administrimin e një doktori dhe që vetë doktori të jetë konsultuar më parë më një doktor tjetër kompetent dhe të pavarur.[4]

Ky vendim i hapi rrugën praktikimit të eutanazisë në një shtet të Europës i cili është më i famshmi për tolerancën e tij dhe progresin social. Ndryshimi erdhi më në fund në prill të 2001, ku parlamenti hollandez miratoi edhe ligjin i cili lejonte eutanazinë, duke shtuar një amendament në Nenin 293 të Kodit Penal dhe duke përcaktuar edhe rastet specifike kur lejohej.

Ligji lejon komisionin e mjekëve, të ndalojë persekutimine e mjekëve të cilët ka kryer eutanazi kur është përmbushur secila prej kushteve të mëposhtme:

 

-          Vuajtja e pacientit është e padurueshme dhe pa prepsekivë për përmirësim

-          Kërkesa e pacientit për të vdekur duhet të jetë e vullnetshme dhe insituese ( kërkesa nuk duhet të jetë bërë nën influencën e të tjerëve, sëmundjeve psikologjike dhe drogave)

-          Pacienti duhet të jetë plotësisht i informuar për kushtet e tij, mundësitë dhe prespekivat për shërim ose jo

-          Duhet të ketë një konsultim me të paktën një doktor ta pavarur i cili duhet të aprovojë kushtet e mësipërme

-          Vdekja duhet të kryhet me një mënyrë mjeksore të duhur nga doktori ose pacienti, dhe në ato raste kur doktori duhet të jetë i pranishëm.

-          Pacienti duhet të jetë të paktën 12 vjec. Për fëmijët nga 12 deri 16 vjec, këkrohet dhënia e pëlqimit nga ana e prindërve.[5]

Por eutanazia ende mbetet krim në raste kur nuk plotësohen kushtet e mësipërme si dhe për fëmijët nën moshën 12 vjec për të cilët është e paligjshme.

 

Më vonë, me 23 shtator 2002 edhe Belgjika ndoqi këtë proçes, me një legjislacion të ngjashëm me atë të Hollandës por me karakteristikat e veta. Në këtë ligj me eutanazi kuptohet një veprim i kryer me paramendim nga një person i tretë, për t’i dhënë fund jetës së një personi të sëmurë, të bazuar në kërkesën më shkrim të këtij të fundit. Ajo lejon eutanazinë me kushtin e një kërkese nga ana e të interesuarit për një rast vuajtjeje fizike e psiqike të padurueshme dhe të vazhdueshme. Kushtet e tjera janë të ngjashme me ligjin hollandez. Por ky ligj, nuk përmend vetëvrasjen e asistuar. Kështu që nuk specifikon mënyrat që do të përdoren nga mjekët, pavarësisht nëse pacienti e përshkruan atë në kërkësën zyrtare që i dërgohet Komisionit Federal të Vlerësimit dhe Kontrollit . Këtu është e rëndësishme të përmendin disa argumenta të parashtruara nga Gjykata E Lartë Administrative Belge, e cila thekson konluzionin e saj se ky ligj mbi eutanazinë nuk ishte i papajtueshmë me klauzolat e KEDNJ. Gjykata në vecanti vuri re, pas analizës së bërë jurisprudencës së GJEDNJ mbi këtë cështje, që detyrimi pozitiv i shteteve për të mbrojtur të drejtën për të jetuar, duhet të balancohet dukshëm përkundrejt të drejtës së individëve për të vetë-vendosur. Kjo do të thotë që detyrimi i autoriteteve për të mbrojtur jetën e çdo personi (neni 2 KEDNJ) duhet të balancohet me të drejtën e individit për tu mbrojtur nga trajtimet dhe dënimet çnjerëzore (neni 3 KEDNJ), dhe të drejtën e një integriteti fizik dhe moral i cili rrjedh nga e drejta për të respektuar jetën private (neni 8 KEDNJ). E megjithatë kjo konventë nuk ofron ndonjë udhërrëfyes se si mund të zgjidhet ky konflikt ndërmjet këtyre grumbulli të drejtash.[6] Gjithashtu kjo gjykatë theksoi se një ndër karakteristikat thelbësore të debatit mbi eutanazinë, është fakti se ajo ngre pyetje etike thelbësore dhe të vështira, të cilat të vënë përpara detyrës për të bërë një zgjedhje midis koncepteve etike të kundërta. Se kush duhet ta bëjë këtë zgjedhje, kjo gjykatë i referohet një çështjeje mbi ligjin norvegjes për abortin, në të cilin Komsioni Europian i te Drejtave të Njeriut ishte dakort me Gjykatën e Lartë Norvegjeze duke u shprehur :

 

“…Nuk është në thelb të gjykatave të vendosin nëse  zgjidhja për një problem të vështirë ligjor, ku ligjvënësi ka zgjedhur të miratojë ligjin për ndërprerjen e shtatzënisë të 1978, është më i miri i mundshëm. Në këtë pikë, gjithnmonë do të ketë mendime të ndryshme si ndërmjet gjyqtarëve ashru edhe ndërmjet anëtareve të tjerë të shoqërisë tonë. Bashkërëndimi i interesave në konfliktin mbi abortin është detyrë dhe përgjegjësi e ligjvënësit…Sigurisht, gjykatat duhet të respektojnë zgjidhjen e dhënë nga ligjvënësi.”[7]

Në Norvegji për të proceduar me eutanazinë pasive është e nevojshme kërkesa  e të interesuarit ose e një të afërmi, në rast pavetëdije. Ky shtet parashikon dënime për vetevrasjet e asistuara, duke i ngarkuar ata me akuzën e bashkëpuntorit në vrasje. Në rastet kur është dhënë pëlqimi dhe arsyet kanë të bëjnë me një veprim dhembshurie, gjykata jep vendime pak më të lehta. Në 2000, një mjek norvegjez, Christian Sandsdalen, u shpall fajtor me akuzën e vrasjes me paramendim. Ai pranoi që i kishte dhënë një mbidozë morfine një gruaje të sëmurë të përhershme, pas 20 viteve, e cila ju lut për ndihmë. Kjo i kushtoi atij liçensën e mjekut dhe ushtrimin e profesionit, duke i shmangur burgun . Ai apeloi çështjen disa herë në Gjykatën e Lartë, por në të gjitha rastet humbi. [8]

Në vendet skandinave, panorama është pak a shumë homogjene: në Suedi, eutanazia aktive është e ndaluar, ndërsa vrasja e asistuar tolerohet dhe  nuk ka ndonjë ligj specifik që të dënojë atë; në Finlandë është e ligjshme eutanazia pasive. Në Kodin Penal të saj nuk ka asnjë nen rreth vetëvrsjes së asistuar. Ndonjëherë ndihmësi në vrasjen në fjalë informon autoritetet ligjore, që ka ndihmuar dikë për të vdekur, dhe në këtë mënyrë justifikon veprimin e tij dhe nuk ndodh asgjë më tepër .

Së fundmi edhe Gjermania legalizon eutanazine. Në një vendim të Gjykatës Federale të Gjermanisë, flitet për eutanazinë aktive pra me dhënien  e pëlqimit nga ana e pacientit në mënyrë vullnetare. Kjo gjykatë liroi një jurist, z. Ëolfagng Putz,  i cili kishte këshilluar të bijën e një gruaje në koma, znj. Kullmer, t’i hiqte tubat ushqyes, pra tubat që artificialisht e mbanin në jetë. Shumë më përpara pacientja kishte shprehur dëshirën për të mos e mbajtur në jetë artificialisht. Ajo, rreth të shtatëdhjetave, kishte rënë në koma në 2002, dhe kishte qëndruar në një gjëndje të tillë për pesë vjet deri në momentin kur vetë vajza e saj, e këshilluar nga ky jurist, t’i hiqte tubat. Në këtë mënyrë kjo gjykatë ka qartësuar rastet në të cilat përfshihen çështje të tilla, me sëmundje të pashërueshme dhe dhimbje të tmerrshme, por gjithmonë me kushtin kryesor e dhënies së pëlqimit nga ana e pacientit. [9]

Në Britaninë e Madhe, eutanazia nuk është e ligjshme, madje dënohet edhe nga Kodi Penal, edhe pse shpesh ndodh që ndonjë i afërm i pacientit të sëmurë rëndë, ta ndihmojë atë të vdesë dhe pastaj të kërkojë të ulë dënimin nga vrasje me paramendim në vrasje të thjeshtë.

Kjo sjellje e paepur drejt vetëvrasjes me paramendim, reflekton faktin që tradicionalisht në ligjet e Britanisë së Madhe  synohet ruajtja e rregullave sociale. Ligji thotë që një person në moshë madhore, me një mendje të shëndoshë, mund të refuzojë trajtime që i zgjasin jetën. Kjo sepse ligji njeh të drejtën e çdo personi për të qënë i lirë të marrë vendimet e tija në lidhje më trajtimet e tij mjekësore, edhe pse ndoshta ato mund të duken të paarsyeshme. Kjo nuk do të thotë që Britania e Madhe e lejon eutanazinë vullnetare, madje në këtë shtet është mundësia e dënimit deri më 14 vjet burg për çdokend që ndihmon në kryerjen e veëvrasjeve të asistuara. Cuditërish vetëvrasja në vetvete nuk përben krim, që në 1961, e megjithatë ekzistojnë ligje të cilat ndalojnë publikimet që nxisin vetëvrasjet dhe eutanazinë. Komiteti i Zgjedhur i Dhomës së Lordëve mbi Etikën Mjekësore shprehu pikëpamjen se vrasja e qëllimshme nga shoqëria duhet ndaluar. Ky komitet nuk beson se rastet e pakta në të cilat eutanazia duhet parë si e lejueshme, është një bazë e mjaftueshme për të hartuar politka të përgjithshme të cilat do të shkaktonin një kthim mbrapa si dhe thekson që eutanazia është një çështje në të cilën interesat e individëve nuk duhen parë të ndara nga interesat e shoqërisë në tërësi. Edhe në lidhje më këtë GJEDNJ ka dhënë një vendim të rëndësishëm dhe është rasti Mrs. Pretty v Unitet Kingdom

 

Diane Pretty është një shtetase angleze e cila vuante nga një sëmundje e rëndë nervore e pashërueshme por aftësia e saj mendore për të marrë vendime ishte e padëmtuar. Ajo kërkonte dhënien fund të një gjendjeje të tillë. Edhe pse kryerja e vetëvrasjes ne tilla raste, nuk është një krim në shtetin anglez, kjo zonjë e kishte të pamundur ta ndërmerrte një hap të tillë pa ndihmën e dikujt tjetër dhë në të kundërt përbën krim të ndihmosh një tjetër person për të bërë vetëvrasje[10]. Ajo  kërkoi që ta ndihmonte i shoqi për të realizuar vetrasjen por drejtori i spitalit nuk ia lejoi një gjë të tillë. Kërkesat e saj kundër një vendimi të tillë ne gjykatat e Britanisë së Madhe kanë qënë të pasuksesshme dhe ajo ngriti padinë edhe në GJEDNJ në Dhjetor 2001 duke e mbështetur pretendimin e saj në shkeljen që i është bërë nenit 2 te KEDNJ.

Gjykata u shpreh se:

 

“….. është e vërtetë që neni 2 mbron të drejtën e jetes, pa të cilin të gjitha liritë dhe të drejtat e tjera të parashikuara në Konventë do të ishin të pavlefshme. Ajo shpjegon se shtetet duhet të shmangin jo vetëm vrasjet e qëllimta dhe të paligjshme, por gjithashtu të ndërmarrin masa të ruajnë jetën e atyre që janë nën juridiksionin e këtij shteti. Ky detyrim duhet të zbatojë në disa raste të përcaktuara mirë përgjegjësinë e autoriteteve të marrin masa për jetën e një individi e cila vihet në rrezik nga akte kriminale të një individi tjetër. Ndërsa në rastin në fjalë, gjykata ka vënë theksin në detyrën e shtetit për të mbrojtur jetën duke deklaruar se neni 2 nuk duhet interpretuar diametralisht kundër me ate çfarë është në të vërtetë apo të cilësohet si “e drejtë për të vdekur”,  si dhe as të krijojë të drejtën e vetëvendosjes në sensin e të drejtës të një individi për të zgjedhur vdekjen në vend të jetës. Prandaj asnjë e drejtë për të vdekur, edhe pse në duart e një personi të tretë apo me ndihmën e një autoriteti publik, mund të jetë rrjedhojë e nenit 2. Kështuqë deklaroi se për këtë arsye nuk përbënte shkelje të nenit 2 të KEDNJ. [11]

Pasi humbi çështjen në GJEDNJ, Ms Pretty vdiq në Maj 2002. Megjithëse gjykata e Strasburgut, nuk ishte e gatshme të ndërhynte në çështjen e Pretty, ajo i la një hapësirë vlerësimi shteteve anëtare të Këshillit të Europës për një rishikim gjyqësor në raste të tilla.

 

Një rast ndryshe në Europë paraqet Zvicra, në të cilin nuk ka ligje të veçanta mbi eutanazinë, por Kodi Penal përmban masa të cilat mund të aplikohen edhe për të. Neni 144, deklaron se një person i cili vret një tjetër, për arsye dhembshurie, mund të mos dënohet, dhe neni 115 specifikon se ajo çka e bën këtë akt të dënueshëm është ekzistenca e motiveve egoiste.[12] Sot, neni 115 mund të përdoret fare mirë për çështjet e eutanazisë, i cili duhet të themi që nuk ishte qëllimi thelbësor apo primar i ligjvënësit. Kështu që, dhënia e ndihmës në vrasjet, nuk dënohet, ndërsa mjekët nuk lejohen të kryejnë eutanazi pasi mund të ketë sanksione nga vetë kolegët. Sipas Akademisë së Mjekëve, e cila shërben si një lloj gjykate për ta, “dhënia e ndihmës në vrasjen e pacientit, nuk bën pjesë në aktivitetin e mjekut”. Kjo ka sjellë debate të shumta, çka ka bërë që situata të jetë pa rrugëdalje, por gjërat mund të ndryshojnë. Një lëvizje e re, ka inkurajuar qeverinë që të ridiskutohet çështja e eutanazisë dhe e mjekimeve lehtësuese të dhimbjeve.

 

Në Australi, Asambleja Legjislative e Territorit Verior,  në maj 1995, kaloi për miratim ligjin mbi eutanazinë, i quajtur Rights of the Terminally Ill Act, i cili lejonte pacientët me sëmundje të pashërueshme, të kryenin vetvrasje me ndihmën e doktorit. Ky ligj lejonte një person madhor, i cili kishte një dhimbje të padurueshme, të ekzaminohej nga një mjek i specializuar i cili të vendoste nëse pacienti kishte shërim apo jo. Pas kësaj ekzaminimi do të bëhej edhe nga dy mjekë të tjerë të pavarur, një mjek i specializuar në sëmundjet e pashërueshme dhe një tjetër psikiatër për të konfirmuar se pacienti kishte një sëmundje të pashërueshme dhe jo një person depresiv, i paaftë për të vendosur vetë. Pas shqyrtimit të këtyre këshillave, asistenca mjekësore gjatë vetëvrasjes nuk do të ishte e nevojshme, nëse do të ekzistonin qetësueset që do të kryenin një veprim të tillë.

 

Në SHBA, vendimet  e Gjykatës së Lartë, e quajnë të ligjshme eutanazinë pasive dhe qeveria federale ka autorizuar vetë shtetet në rregullimin ligjor të një çështjeje kaq delikate.  Në 1994, shteti i Oregonit aprovoi ligjin  e parë amerikan që lejonte doktorët të nxisnin vdekjen për të sëmurët e pashërueshëm. Death Ëith Dignity Act u hartua për të mbrojtur interesat e pacientëve siç mund të ishin : shmangien e dhimbjeve dhe vuajtjeve të panevojshme; mbrojtjen dhe forcimin e të drejtës së personave madhorë për të marrë vetë vendime në lidhje me shëndetin e tyre; shmangien e rasteve tragjike të përpjekjeve ose vetëvrasjeve të sukseshme në një mënyrë jo humane dhe dinjitoze. Akti legalizon vetëm vetëvrasjen e asistuar nga mjeku, duke u shprehur se “asnjë fjali e këtij akti nuk duhet të interpretohet sikur lejon një mjek ose një person tjëtr, t’i japë fund jetës së një pacienti me injkesione vdekjeprurëse apo eutanazi aktive. Ai i lejon një qytetari resident në Oregon, madhor dhe me zotësi të plotë për të jetuar, i diagnostifikuar me një sëmundje të pashërueshme, të bëjë një kërkesë më shkrim me qëllimin e përdorimit të substancave të cilat e lejojnë atë t’i japë fund jetës së tij në mënyrë humane dhe dinjitoze. Për këtë janë përcaktuar procedurat që çdo pacient dhe mjek duhet të ndjekë, në mënyrë që këto veprime të mos quhen në kundërshtim me këtë akt dhe të mos ketë vend për abuzime dhe shkelje.[13] Edhe pse ka patur debate gjyqësore në lidhje më këtë Akt të nxjerrë , gjykata është shprehur se vetë shtetasit e Oregonit, me anë të një procesi demokratik, kanë vendosur të zgjidhin debatin e madh moral, ligjor dhe etik, mbi vetëvrasjen e asistuar duke votuar jo një herë, por dy, në favor të këtij akti, duke e lënë lështu këtë akt të fuqi dhe plotësisht të zbatueshëm në territorin e këtij shteti.

 

  1. 3. Një vlerësim i argumentave pro dhe kundër legjitmimit të saj

Legjitimimi i eutanazisë është një debat i hapur për shumë shtete, kjo edhe për faktin e thjeshtë se ende sot nuk ekziston një kod apo konventë që e ka të përcaktuar në mënyrë precize dhe të saktë momentin e fillimit të jetës dhe momentin e mbarimit të saj. Ende nuk kemi një unifikim të praktikës por as edhe të legjislacionit dhe një çështje e tillë, ashtu siç ishte edhe për abortin, duke u lënë  në vlerësimin e vetë shteteve dhe juridiksionit të tyre të brendshëm. Ashtu siç e trajtuam edhe më sipër vumë re që ka një grup shtetet që legjitimojnë eutanazinë, krysisht eutanazisë aktive, një grup tjetër e quan të ligjshme vetëvrasjen e asistuar ashtu sikurse ka edhe shtete të cilat ndalojnë madje dënojnë me burgim të gjithë personat që ndihmojnë dhe kryejnë veprime të tilla.

Në fakt për të kuptuar më mirë një problem të tillë, si dhe nevojën ose jo të një reforme ligjore në lidhje me çështjen e eutanazisë fillimisht duhet të arrijmë t’i japim përgjigje një grumbulli pyetjesh aq sa të vështira por edhe thelbësorë.

Së pari: kur përfundon jeta dhe si e tillë kur përfundon detyra e çdo shteti për mbrojtjen e jetës njerëzore?

Së dyti: a janë të lejueshme përdorimi i mjekimeve dhe substancave vdekjeprurëse për personat e sëmurë përjetësisht,  për ata që janë në prag të vdekjes dhe të cilët kanë vuajtje të tmerrshme dhe të vazhdueshme, edhe në rastin kur një trajtim i tillë mjekësor do të kontribuoje në shkurtimin e jetës së vetë pacientit?

Së treti: a duhet shteti, si subjekti i cili garanton dhe mbron jetën e çdo shtetasi të vet, të ndërhyje në këtë rast duke siguruar këtë mbrojtje edhe për jetën e një personi i cili shpreh dëshirën dhe vendimin e tij  për të vdekur. Ose e thënë ndryshe a ka çdo person të drejtën, ose a është ai i lirë për te vendosur vetë për të vdekur ose për të bërë vetëvrasje? Dhe në rast se po a  e ka ai të drejtën ligjore dhe morale për të këkruar ndihmë dhe mbështetje nga persona të tjerë në kryerjen e një veprimi të tillë?

Së fundmi : a duhet të lejojë shteti dhënien fund të jetës dhe vuajtjeve, edhe në rast kur vetë personi nuk është në gjëndje të shprehë mendimin e tij në lidhje më një vendim të tillë, për t’i dhënë fund ose jo jetës?

Mendoj se janë pyetje të rëndësishmë dhe thelbësore, përgjigja ndaj të cilave varet nga këndvështrime të ndryshme, e në kuadër të këtyre pikëpamjeve dhe ideve janë krijuar edhe grupime pro jetës dhe pro zgjedhjes së çdo individi për të vendosur vetë për jetën e tij, si një e drejtë vetëm e tij dhe e askujt tjetër. Në fakt duke mos pasur ende një konventë apo akt ndërkombëtar në lidhje me këto dy momente shumë të rëndësishmë të të drejtës së jetës, pra kur fillon dhe kur mbaron ajo, shtete të ndryshme bëjnë interpretime të ndryshme të këtyre dy momenteve dhe do të ishtë shumë e vështirë të realizohej një unifikim ligjor por edhe i praktikës në lidhje me këto çështje. Janë një grup faktorësh që ndikojnë sepse bashkëveprojnë pikëpamjet fetare, ideologjike, tradita dhe vetë kulura e çdo shteti, e për këtë arsye nuk është arritur një unfikim i legjislacionit në lidhje me këtë çështje kaq delikate.

Të jesh pro jetës do të thotë ta mbrosh atë me çdo mjet dhe në cdo rrethanë. Edhe në rastet e sëmundjeve të pasherushme, ku çdo person në mënyrë të ngadaltë pret vdekjen në vuajtje dhe stërmundime të vazhdueshme. Me një argument kryesor se tashmë ajo nuk do të përdoret vetëm për të sëmurët e pashërueshëm e ata të përhershëm, por do të shtrihet edhe më gjërë, në një grup më të madh njërëzish, duke shkaktuar kështu vdekje të panumërta. Këtu do të ishte e nevojshme të bëhej një caktësim i asaj se çfarë do të quhet “të sëmurë të përhershëm”. Sepse psh edhe personat në një moshë shumë të madhe, të cilët vuajnë thjeshtë nga pleqëria, apo personat të cilët vuajnë nga depresioni ose për arsye të cilat nuk kanë lidhje me sëmundjet e tyre, këkrojnë t’i japin fund jetës së tyre, atëherë tu konfirmosh këtyre personave të drejtën për të vdekur, do të thotë se ata gëzojnë një të drejtë që ia garanton vetë shteti në dokumentat e tij theelore dhe se askush nuk do të dënohet për një vrasje të tillë.

Gjithashtu nese eutanazia do të ishte  e ligjshme në një shtet mendoj se do të shërbente edhe si një mjet fitimi për kompanite e sigurimit ndaj  shëndetit dhe do të shndërronte mjekët në persona të superfuqishëm, dhe funksioni i tyre tashmë do të shndërrohej nga profesionistë të cilët luftojnë për të mbrojtur jetët e pacientëve të tyre, ashtu siç kanë vendosur kur kanë bërë edhe betimin e Hipokratit, në mjekë të ciliët do të përshpejtonin dhe shkaktonin vdekjen. Duhet të kuptojmë që vdekja është një pjesë e natyrshme e jetës dhe nuk duhet të kontrollohet nga doktorë apo persona të tjerë, e aq më pak të legjitmohet si veprim.

Historia na  ka treguar rrezikshmërinë e eutanazisë, dhe ndoshta kjo është edhe arsyeja se pse pjesa më e madhe e shteteve nuk e kanë bërë atë të ligjshme, madje e kanë trajtuar atë si krim dhe të barabartë me çdo vrasje tjetër me paramendim.[14] Ai është një veprim i cili nuk përputhet me të drejtën për të jetuar dhe për rrjedhim edhe  me konceptin e dinjitetit njerëzor. Ndalimi për të shkaktuar më paramendim vdekjen është themeli i të gjitha marrëdhënieve njërëzore, duke bërë që ajo të mbetet ende një shkelje dhe një vepër e kundraligjshme jo vetëm në shtetet anëtare të Këshillit të Europës, të cilat tashmë kanë nënshkruar Konventën për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut, por për të gjitha shtetet e tjera që në kushtetuat e tyre dhe legjislacionin e brendshëm,  kanë të parashikuar të drejtën thelbësore për çdo njeri, atë për të jetuar. Nga ana tjetër, kryesisht për të gjitha shtetet e Europës do të mund të konsiderohej kontradiktore për të mos thënë perverse, lufta dhe puna e madhe ligjore për të shfuqizuar dënimin më vdekje, në një kohë kur luftohet për të legalizuar eutanazinë.

Eutanazia kundërshtohet hapur, jo vetëm nga të gjitha fetë e botës, por edhe nga etika mjekësore dhe parimet e saj, duke përmendur këtu aksiomën e famshme romake “ Mbi të gjitha mos dëmto askënd”, por edhe betimin e Hipokratin, të cilin çdo mjek e ka bërë në momentin e diplomimit të tij dhe fillimit të karrierës. Përveç kësaj ekziston një marrëdhënie besimi që duhet të mbizotërojë ndërmjet mjekut dhe pacientit, dhe nuk është e pranueshme të jetë e paracaktuar nga fuqia ligjore, fati i një pacienti me një sëmundje të pashërueshme, rruga drejt vdekjes. E për më shumë pjesa më e madhe e mjekëve nuk janë trajtuar për t’i dhënë fund jetëve të pacientëve të tyre, por për t’i shpëtuar ata nga vdekja.

Dhe së fundmi, mund të them se si nga pikëpamja logjike ashtu edhe nga ajo praktike, është e pamundur të arrish të ndërtosh një strukturë ligjore për eutanazinë vullnetare, e cila mund të shmangë shkeljet dhe abuzimet. Në të gjitha rastet, do të ushtrohet presion mbi mjekët, për t’i dhënë fund jetës së pacientit në një mënyrë jo mjekësore, duke përfshirë këtu mungesën e shtretërve të spitalit, përfitimet financiare. Kështu që, do të jetë e pashmangshme kalimi nga eutanazia vullnetare në atë jo vullnetare dhe eutanazinë e pavullnetshme. Do të vriten ata që nuk e kanë kërkuar të vdesin, si dhe ata të cilët fare mirë mund të përdorin qetësuesat që shkaktojnë vdekjen në mënyrë graduale, madje zhvillimi dhe përdorimi i këtyre pilulave, do të bënte të panevojshme eutanazine aktive.

Në jetën e përditshme ka me mijëra situata, rastet e të cilave  nuk mund t’i cilësosh as si një formë vullnetare e eutanazisë as si eutanazi jo vullnetare. Psh një person i moshuar ne një azil, i cili mezi arrin të kuptojë një menu mëngjesi, i kërkohet të firmosë një akt në të cilin ai jep pëlqimin t’i nënshtrohet eutanazisë. A është kjo një formë vullnetare apo jo vullnetare e eutanazisë? A do të mbrohet ai nga ligji? Nqs thjeshtë një firmë mund të bëjë që t’i merret jeta një personi, a mund të ketë mbrojtje më të mirë se sa ndalimi absolut që ekziston aktualisht për vrasjet direkte? Përgjigja: jo, absolutisht. Legalizimi i eutanazië do të përfaqësonte thjeshtë një kalim në të cilën njërëzit, në një pikë, do të bëheshin vullnetarë për të vdekur. E drejta për të vdekur do të barazohej dhe do të trajtohej njësoj me të drejtën për të jetuar, dhe edhe nqs do të ishte ligjore vetëm eutanazia vullnetare, kjo do të lejonte një zgjerim të konceptit deri në legalizimin edhe të eutanazisë jo vullnetare dhe madje edhe vetvrasjes së asistuar.

Megjithatë kjo është njëra anë e medaljes. Ka edhe një grumbull argumetesh pro eutanazisë në disa raste specifike, ashtu siç e përmendem edhe lart, raste të në të cilat ishte legalizuar në shtete ku të drejtat dhe liritë e njeriut mbrohen më shume se askund tjetër. Argumenti kryesor në favor të eutanazisë ka të bëjë me të drejtën për të vendosur vetë për jetën tënde ose e thënë ndryshe, ka të bëjë me lirinë personale. Cdo individ, për të mbrojtur dhe respektuar dinjitetin dhe vlerat e tij, ka të drejtën të marrë vendime për çështje që kanë lidhje me jëtën dhe vdekjen e tij në përputhje me vlerat dhe besimin që ai mund të ketë, dhe të mos i ketë këto veprime të imponuara nga dikush tjetër. Është cështje lirie dhe barazie përballë vdekjes. Në mënyrë të ngjashme, kjo e drejtë nuk përfshin një detyrim për asnjë punonjës të shëndetit, mjekë, infermierë etj, të marrin pjesë në një veprim të eutanazisë, dhe në të gjitha raste këtu duhet të prevalojë liria e ndërgjegjes së çdokujt. Askush nuk ka te drejtën të detyrojë një person të sëmurë përjetësisht, me dhimbje dhe vuajtje të padurueshme, të jetojë këtë jetë, të cilin as ai vetë nuk e dëshiron e sidomos në rastet kur një dëshirë të tillë e shpreh vazhdimisht dhe me ngulm. Në fakt një ndryshim të tillë ka pasur edhe me vetëvrasjet, të cilat për një kohë të gjatë janë konsideruar si krim, dhe kanë pasur dënimet përkatëse. Sot, ne respektojmë zgjedhjen që një person mund të ketë bërë për t’i dhënë fund jetës së tij, duke shmangur në këtë mënyrë gjykime rreth saj.

Ndërsa kujdesi që ofrohet me anë të pilulave qetësuese është absolutisht thelbësor në përpjekjet për të lehtësuar dhimbjen e një të sëmuri të përhershëm në prag të vdekjes, fatkeqësisht disa pacientë i konsiderojnë ato të papërshtatshme. Këto pilula jo në të gjitha rrethanat qetësojnë dhimbjet dhe vuajtjet, por në çdo rast çështja duhet të shtrohet në faktin e lehtësimit të dhimbjeve, shkallës së vuajtjes së pacientit, duke përfshirë ankthin mental dhe humbjen e dinjitetit, është diçka që vetëm ato mund ta bëjnë. Individët që vuajnë në të njëjtën situatë mund të marrin vendime të ndryshme për t’i dhënë fund jetës, por çdo zgjedhje e qënieve njerëzore meriton respekt. Këtu nuk duhet të futet depresioni, me përjashtim të rastit kur mjeku që trajton pacientit e njeh problemin, dhe kërkesa për eutanazi është shprehur në mënyrë të vazhdueshme dhe me ngulm.

Dhe ajo cka të nxit më shumë në legalizimin e eutanazisë, është faki që ajo tashmë praktikohet gjerësiht në mënyrë të fshehtë, pa kushte mjekësore dhe pa kritere. Është pikërisht ky realitet, ai që rrit mundësitë për abuzime, pasi vendimet merren në mënyra të fshehta dhe arbitrare, pa marrë pëlqimin e vetë të sëmurit. Presioni që mund të influencojë vendimet për dhënien fund të jetës mund të jenë më të dëmshme dhe fatale nqs merren në errësirë. Boshlleku midis ligjit dhe praktikës duhet të bashkërëndohet nqs mbahet dhe zbatohet respekti për ligjin, dhe është e vërtetë që abuzimet nuk mund të shmangen edhe me nxjerrjen e ligjeve por me siguri që ato do të mund të reduktohen.

 

 

Konkluzione

Pa gjithe këtyre argumentave të dhënë, mendoj se është e vështirë të dilet në një konkluzion të qartë, për vetë natyrën delikate që ka debati mbi eutanazinë dhe duke iu referuar edhe tërësisë së të drejtave që përplasen me të. E drejta e jetës, e drejta e individit për tu mbrojtur nga trajtimet dhe dënimet çnjerëzore, dhe të drejtën e një integriteti fizik dhe moral i cili rrjedh nga e drejta për të respektuar jetën private. Janë të drejta që përplasen fort njëra me tjetrën dhe dhe është e vështirë të përcaktohet se kush ka përparësi. Dhe nga ana tjetër është shteti i cili shfaqet si garanti kryesor i jetës, për çdo shtetas të tij, e për këtë arsye duhen zgjidhje praktike.

Mendoj se zgjidhja më optimale për çështjen e eutanazisë është të bëhet një studim i thelluar në çdo shtet. Është jashtëzakonisht e vështirë, për të mos thënë e pamundur, hartimi i një akt ndërkombëtar për çështje kaq delikate, ku mund të përfshijmë këtu edhe abortin, pasi çdo popull dhe komb ka një grup të caktuar vlerash morale, etike, fetare dhe ligjore, të cilat i respektojnë më rigorozitet. Në këtë mënyrë, duke u bërë ky studim me një grumbullim të dhënash empirike, pyetësorë dhe intervista të ndryshme, në mënyrë që të kuptohet edhe iedologjia e popullit në fjalë, atëherë mund të hartohet një ligj i cili me të vërtetë pasqyron mendimin e përgjithshëm të një populli në lidhje me eutanazinë. E në këtë mënyrë, ligjvënësi të jetë në dijeni të mendimit të përgjithëm, në bazë të të cilit të arriijë të hartojë një ligj i cili të jetë sa më shumë efikas dhe i zbatueshëm, dhe pse jo, pas hartimit të tij, ai t’i nënshtrohet edhe një referendumi të përgjithshëm.

 

Shënim I Stafit I DrejtesiaShqiptare.com:

E drejta e autorit mbetet i  autorit të punimit . Opinionet e shprehura  dhe studimet  juridike  e publikuara në këtë Website janë të autorëve përkatës  qe I kane shkruar ato. Ne nuk pranojmë asnjë përgjegjësi në qoftë se  shkrimi është upload-uar pa lejen e autorit.Ne nuk pranojmë asnjë përgjegjësi për pikëpamjet, vërtetësinë e informacionit që përmbajnë artikujt që publikon dhe shkeljet e se drejtës së autorit.Kushdo që ka ndonjë ankese  rreth  së  drejtës  së autorit ne publikimet e ketij website,  është I lutur  te dërgoje një email  tek kontakt@drejtesiashqiptare.com.  Ne do ta  shqyrtojmë me përgjegjesi ankesën dhe do ta heqim menjëherë shkrimin.

 


[1] Counsil of Europe (2003). Euthanasia, ethical and human aspects. Germany: Counsil of Europe

[2] http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/euthanasia

[4] Leenen, H. , The development of euthanasia in Netherland. European Journal of Health Law 8. 2001, fq 125-127

[5] Termination of Life on Request and Assisted Suicide Act, 1 Prill 2001

[6] Raporti i Asamblesw Parlamentare tw Kwshillit tw Europws mbi Eutanazinw, 2003, fq 8

[7] Europian Commission on Human Rights, 19/05/1992, H v Norvegjisw, 17.004/90

[8] Cohen-Almagor, R. , Euthanasia in Netherland. The policy and the practice of mercy killing. USA: Kluwer Academic Publisher, 2006, fq 13

[10] Akti mbi Vetevrasjet, Britani e Madhe, 1961

[11] Pretty v The United Kingdom, nr 2346/02, 29/04/2002

[12] neni 114/115, Swiss Crminal Code R.S 311.0, 1937

[13] http://www.oregon.gov, Death with Dignity Act, 1994

[14] Behuniak, S. & Swenson, A. , Physician-assisted suicide, the Anatomy of Constitution Law Issue. United Kongdom: Oxford University Press, 2003, fq 8

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

12 − seven =

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Powered by WordPress | Designed by: Dog Groomer | Thanks to Assistant Manager Jobs, Translation Jobs and New York Singles